10 listopada 2015 r. w siedzibie Fundacji
Współpracy Polsko-Niemieckiej w ramach konferencji „ENIGMA – zwiastun
cywilizacji cyfrowej” odbyła się dyskusja, podczas której rozmawiano m.in. na
temat bomby Turinga, łamania kodów czy maszyn dekodujących. Patronat honorowy nad konferencją objął Rzecznik
Praw Obywatelskich dr Adam Bodnar.
Konferencja była próbą przypomnienia
wkładu polskich kryptologów w zwycięstwo aliantów w II wojnie światowej i
ukazania związków pomiędzy intelektualnym przełomem autorstwa polskich
matematyków oraz rolą kryptologii w budowie współczesnej cywilizacji cyfrowej.
Celem konferencji było również upowszechnienie polskiej narracji historycznej
na temat osiągnięć związanych ze złamaniem kodu Enigmy i tym samym
przeciwstawienie się rozpowszechnianym w Europie Zachodniej stereotypom o braku
udziału Polaków w tych działaniach.
Historycy są zgodni co do faktu, że
złamanie szyfru Enigmy przez zespół polskiego Biura Szyfrów z Marianem
Rejewskim, Jerzym Różyckim i Henrykiem Zygalskim na czele skróciło II wojnę
światową o kilka lat. Ocaliło tym samym miliony istnień ludzkich i uchroniło
zapewne Europę przed użyciem broni jądrowej. Dzisiaj nie uświadamiamy sobie, że
to sukces polskich kryptologów stał się także zaczątkiem procesu, który z czasem
doprowadził do współczesnej rewolucji informatycznej.
Prof. dr hab. Krzysztof Miszczak, dyrektor
Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej, krótko powitał uczestników, mówiąc: „Cała
wiedza na temat rozszyfrowania Enigmy przez Polaków została ujawniona dopiero
po przystąpieniu Polski do NATO. Chcemy przypomnieć znaczenie wkładu polskich
kryptologów w zwycięstwo aliantów w II wojnie światowej, o którym zapomina się
na zachodzie.”
Następnie odbyło się wystąpienie Adama Bodnara,
Rzecznika Praw Obywatelskich. RPO podkreślił znaczenie konferencji, apelował o
kontynuowanie pamięci o pionierach kryptologii i zaznaczył, że w Polsce odbywa
się zbyt mało debat na temat ochrony danych osobowych.
Pierwszy panel otworzył Klaus Schmeh wystąpieniem na
temat początków kryptografii. Mówił m.in. o pierwszych maszynach kodujących.
Prof. dr hab. Wojciech Guzicki z Uniwersytetu Warszawskiego opowiedział o tym,
co od zawsze fascynowało go w matematyce – rewolucji polegającej na tym, że kod
został złamany nie przez lingwistów, ale przez matematyków. Sir Dermot Turing, Członek Rady Powierników Bletchley Park i bratanek
Alana Turinga, wygłosił wykład poświęcony różnym maszynom kodującym i przyczynom
zmiany, w efekcie której to maszyny, a nie ludzie, znalazły się w centrum
procesu dekodowania. Następnie prof. Andrew Clark z Royal Holloway University of London opowiedział o
najsłynniejszych kryptologach w historii. Podkreślił, że ich osiągnięcia nie
tylko przyczyniły się do wcześniejszego zakończenia wojny, ale też stanowiły
inspirację dla kolejnego pokolenia łamaczy kodów. Pierwszy panel zakończył
Mariusz Wiśniewski, Zastępca Prezydenta Poznania. Mówił o budowie Muzeum Enigmy
w tym mieście i o tym, że zależy mu na rozpowszechnianiu prawdy historycznej i
podtrzymywaniu pamięci o roli Polski w tym przedsięwzięciu. Panel poprowadził
autor i kryptolog Marek Grajek.
Drugi panel poświęcony był wyzwaniom
związanym z bezpieczeństwem w sieci. Rozpoczął się warsztatem przeprowadzonym
przez Sławomira Kosielińskiego z Collegium Civitas na temat ochrony danych
osobowych. Zwracał on uwagę na to, że na podstawie adresu e-mail czy numerów
rejestracyjnych pojazdu można za pośrednictwem internetu znaleźć praktycznie
wszystkie informacje na temat danej osoby. Kosieliński tłumaczył, że w epoce
cyfrowej musimy wybrać między digitalizacją i bezpieczeństwem. W Internecie nie
ma prywatności. Marek Grajek, nawiązując w swoim wystąpieniu do tej wypowiedzi,
zwrócił uwagę na paradoks – im bardziej ktoś ceni sobie swoją prywatność, tym
mniej ją chroni, co jest poważnym błędem, bo w dzisiejszych czasach każdy jest połączony
z globalną siecią poprzez swój telefon komórkowy, media społecznościowe czy poprzez
fakt przechowywania danych w tzw. chmurze. Ponieważ kradzież tożsamości stanowi
stałe, realne zagrożenie zaproponował, by chronić się przed nią poprzez użycie awatara
w Internecie, ubolewając nad tym, że pomysł ten nie jest dostatecznie
wykorzystywany w gospodarce i polityce. Następnie Nicolas T. Courtois z
University College London wygłosił wykład na temat bitcoinów, cyfrowej waluty i
zdecentralizowanego systemu płatności. Dużo miejsca
poświęcił tematowi bezpieczeństwa i wolności: według niego długo panowało
przekonanie o tym, że więcej wolności musi oznaczać mniej bezpieczeństwa.
Podczas swojej pracy naukowej poświęconej bitcoinowi doszedł jednak do wniosku,
że wolność i bezpieczeństwo nie muszą się wykluczać. W przeszłości, podczas
ataków hakerskich i kryzysu finansowego zbyt często zapominaliśmy o ochronie
swoich pieniędzy i danych. Przez ostatnie 25 lat straciliśmy sporo wolności,
ponieważ ludzie mają mniej pieniędzy w portfelach. Dzisiaj jesteśmy uciśnieni
już nie fizycznie, ale finansowo. Na koniec Courtois wyraził nadzieję, że
dzięki bitcoinowi to się zakończy. Panel zakończyło wystąpienie prof. dra
Bernharda Esslingera z Uniwersytetu w Siegen na temat bezpieczeństwa narzędzi
kryptograficznych w świetle możliwości technicznych NSA (po przeciekach Edwarda
Snowdena). Niemal wszystko jest dziś kodowane – od telefonów przez karty
kredytowe po telewizję satelitarną. Jednocześnie każdy z nas jest podsłuchiwany,
także kanclerz Angela Merkel. Główny problem podsłuchów NSA stanowi według
niego fakt, że zebrane dane zostaną zapisane na wiele lat, co umożliwi ich późniejsze
użycie. Snowden ujawnił, że NSA poprzez łapówki i potajemne umieszczanie luk w
zabezpieczeniach systemu może włamać się do praktycznie każdego komputera. Na
koniec Esslinger podkreślił, jak ważne jest, by odpowiednio kodować swoje dane
– w przedsiębiorstwach każda śrubka jest inwentaryzowana, ale niedostatecznie
chronią się one przed podsłuchami. Panel moderował prof. dr inż. Wojciech
Cellary z Uniwersytetu Ekonomicznego w Poznaniu.
Patronat honorowy nad konferencją objął Rzecznik Praw Obywatelskich dr Adam Bodnar.
Patronat medialny: polsko-zbrojna.pl, „Mówią Wieki”.
W trakcie obrad uczestnicy
konferencji mieli również okazję zapoznać się z oryginalnym egzemplarzem maszyny
szyfrującej ENIGMA pochodzącym ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie.
Program
10.00 Otwarcie konferencji
prof.
dr hab. Krzysztof Miszczak, Dyrektor FWPN
10.10 Wystąpienie
dr
Adam Bodnar, Rzecznik Praw Obywatelskich
10.15. Panel 1. Enigma – prehistoria
kryptologii
Klaus
Schmeh, Świt kryptografii maszynowej
prof.
dr hab. Wojciech Guzicki, Uniwersytet Warszawski, Atak na szyfr
Enigmy – matematyczna rewolucja w kryptologii
Sir Dermot Turing, Członek Rady Powierników Bletchley Park, Alan
Turing i Bomba
prof.
Andrew Clark, Royal Holloway University of London, Marzenie o uniwersalnej
maszynie kryptoanalitycznej
Moderacja:
dr Marek Grajek
11.40 Dyskusja
z udziałem publiczności
12.00 Wystąpienie
Mariusz
Wiśniewski, Zastępca
Prezydenta Poznania, Poznań – narodziny muzeum Enigmy
12.15 Przerwa kawowa
12.45 Panel 2. Kryptologia
wobec wyzwań w obszarze ochrony prywatności
Sławomir
Kosieliński, Collegium Civitas, Wolność czy bezpieczeństwo –
warsztaty z prywatności
dr
Marek Grajek, Teoria, praktyka i
polityka. Pułapki prywatności
Nicolas
T. Courtois, University College London,Bitcoin – marzenie
kryptologa
prof.
dr Bernhard Esslinger, Universität Siegen, Które narzędzia
kryptograficzne zasługują na zaufanie w świetle możliwości technicznych NSA (po rewelacjach Edwarda
Snowdena)?
Moderacja:
prof. dr inż. Wojciech Cellary, Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu
14.45 Dyskusja z udziałem
publiczności
15.15 Zamknięcie konferencji:
prof.
dr hab. Krzysztof Miszczak, Dyrektor FWPN
Zdjęcia z konferencji dostępne są w mediatece FWPN.
Materiały prasowe:
– udział dr. Adama Bodnara, Rzecznika Praw Obywatelskich w konferencji
– udział Mariusza Wiśniewskiego, zast. prezydenta Miasta Poznania
– relacja na stronie „Polski Zbrojnej”