25.06
– 23.08.2015
Muzeum Okręgowe
im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy
Galeria Sztuki
Nowoczesnej – ul. Mennica 8
na Wyspie Młyńskiej
Wernisaż: 25
czerwca br., o godz. 18:00, wstęp wolny
Wystawa Bunt – Ekspresjonizm – Transgraniczna awangarda.
Prace z berlińskiej kolekcji prof. St. Karola Kubickiego motywowana jest znaczącą darowizną prac jaką
przekazał profesor St. Karol Kubicki, syn artystów Margarete oraz Stanisława
Kubickich, do polskich zbiorów, w tym także do Muzeum Okręgowego im. Leona
Wyczółkowskiego w Bydgoszczy. Ekspozycja jest częścią większego projektu, który
swoje edycje ma również w Muzeum Narodowym w Poznaniu, Muzeum Józefa Ignacego
Kraszewskiego w Dreźnie, jak i w Dolnośląskim Centrum Fotografii „Domek
Romański” we Wrocławiu. Całością przedsięwzięcia kierują organizatorzy: dr
Lidia Głuchowska oraz Ośrodek Kultury i Sztuki we Wrocławiu. Projekt ten
włączono do Programu Towarzyszącego Międzynarodowego Triennale Grafiki – Kraków
2015 oraz objęto patronatem tegoż Stowarzyszenia.
Prezentowana w bydgoskim Muzeum wystawa obejmie
ponad 100 prac plastycznych, w tym przede wszystkim 81
ekspresjonistycznych
dzieł graficznych i rysunkowych poznańskiej artystyczno-literackiej
grupy Bunt, działającej w latach 1918-1922 w Poznaniu i Berlinie.
Założyli ją artyści skupieni wokół powstałego rok wcześniej czasopisma
„Zdrój”,
wśród których byli m. in: Margarete i Stanisław Kubiccy, Jerzy Hulewicz
(redaktor pisma), Jan
Panieński, Władysław Skotarek, Stefan Szmaj, Artur Swinarski, Jan
Wroniecki
oraz rzeźbiarz August Zamoyski. Istniejący około cztery lata Bunt
wyróżnił się
na tle innych działających w tym czasie grup artystycznych w Polsce,
niezwykle
nowoczesną twórczością wykraczającą poza prowincjalizm, czerpiącą z
nurtów
międzynarodowych. Artyści pielęgnowali kontakty nie tylko z artystami z
ośrodków znajdujących się na terenach porozbiorowej Polski (Łódź,
Kraków,
Warszawa, Lwów), ale także w kręgach europejskiej awangardy. Edukacja
wielu
członków Buntu w Niemczech zaważyła i wpłynęła znacząco na twórczość
grupy, w
której niemieckie ruchy awangardowe odegrały najistotniejszą rolę.
Zaowocowało
to także współpracą artystów z ekspresjonistycznymi pismami „Die Aktion”
oraz
„Der Sturm”, pod wpływem których periodyk „Zdrój” zmodernizował swoją
szatę
graficzną. Poznańskie czasopismo początkowo związane było bowiem z
tradycją
młodopolskich wydawnictw propagujących tzw. wczesny ekspresjonizm mocno
osadzany w realizmie i symbolizmie przełomu XIX i XX wieku. Pierwszym,
nieformalnym redaktorem, można by rzec „opiekunem ideologicznym”
„Zdroju” był
Stanisław Przybyszewski. Pisarz odegrał
istotną rolę w kształtowaniu się czasopisma oraz nawiązaniu kontaktów
pomiędzy artystami –
przyszłymi założycielami Buntu. Wzajemna fascynacja
między twórcami a Przybyszewskim nie trwała jednak długo. Młodzi
ekspresjoniści
pragnęli odejść od idei „sztuki dla sztuki” na rzecz twórczości
zaangażowanej
społecznie. Zakończenie współpracy z Przybyszewskim – skądinąd
skandalistą,
przywódcą ekspresjonizmu, ale jeszcze w dekadenckim młodopolskim duchu –
uważać
można za symboliczny początek przyjęcia założeń „nowej sztuki” i
zmodernizowania „Zdroju”.
Artyści pragnęli manifestować przede wszystkim
absolutną wolność i niezależność twórcy. Za główny cel powzięli sobie budzenie
emocji, głęboko skrywanych uczuć oraz badanie nieznanych obszarów ludzkiej
psychiki. Dlatego też niejednokrotnie sięgano do sztuki prymitywnej jako
praźródła ludzkiej ekspresji. Pod tym pojęciem rozumiano nie tylko twórczość
ludową, ale także średniowieczną czy plemienną (np. afrykańską). Rozwiązania
formalne czerpano zatem zarówno z podhalańskich malowideł na szkle, jak i ze średniowiecznego drzeworytu, a mistyka wieków
średnich stała się źródłem inspiracji oraz symboliki. Motywy religijne
wykorzystywane przez artystów Buntu posłużyły jako narzędzie do przenoszenia uniwersalnych, ponadczasowych treści
moralnych i społecznych. Wiązały się ponadto z mesjanistyczną wizją
niepodległościową konsekwentnie kontynuowaną od czasów romantyzmu. Pod względem
formalnym artyści zrywali jednak z tradycją realizmu. Na widza oddziaływać
miały, silnie uproszczone, geometryczne niemalże abstrakcyjne formy niosące dużą
ekspresję. Kompozycja w założeniu miała być syntetyczna, a kolorystyka
kontrastowa, uzyskana zazwyczaj poprzez zestawienie czerni i bieli. Takie
efekty artyści osiągali głównie dzięki technikom graficznym (linoryt,
drzeworyt) jak i rysunkowym, ale posługiwali się również malarstwem oraz rzeźbą
(August Zamoyski).
Wśród prac darowanych przez Profesora Kubickiego bydgoskiemu Muzeum znalazł
się jeden ze słynnych autoportretów Stefana Szmaja. Artysta i zarazem lekarz
mieszkał w latach 1929-1936 w Bydgoszczy, gdzie prowadził swój gabinet
okulistyczny, a także aktywnie uczestniczył w życiu kulturalnym. Był
inicjatorem wielu artystycznych przedsięwzięć, jak również bohaterem wielu
skandali, powodujących ferment w bydgoskim środowisku. Wystawa organizowana w
Muzeum Okręgowym w Bydgoszczy będzie więc niezwykłą okazją do bliższego
zapoznania się z postacią Stefana Szmaja oraz jego kolegów – artystów, z
którymi wspólnie zbudował legendę polskiej awangardy: grupę Bunt.
Część historyczną wystawy dopełnią dzieła współczesnych artystów
zainspirowane twórczością oraz ideologią grupy przełożoną na dzisiejsze realia.
W obręb ekspozycji zostaną włączone dwa projekty artystyczne: Refleks (2014-2015) oraz jego
tegoroczna kontynuacja – Ulotka, których
kuratorem jest Maciej Kurak. Oba, będące dziełem wrocławskich i poznańskich
artystów, przedstawiają zespoły grafik w prezentowane w ciekawej formie –
książki artystycznej (Refleks) oraz stelażu z
przesuwanymi niczym plakaty pracami (Ulotka).
Twórcy wykorzystali potencjał sztuki graficznej do śmiałego komentowania
współczesnej rzeczywistości, obnażania konwenansów oraz intensyfikowania
problemów społecznych. W warstwie treściowej nawiązują więc do rewolucyjnej
działalności grupy Bunt, ale także odnoszą się do czasów, kiedy grafika, dzięki
swojej powielalności, jak również ulotności, stanowiła medium propagandowe o
dużej sile przekazu. Chwilowość druku ulotnego przywołuje natomiast na myśl
funkcjonowanie współczesnych środków masowej informacji, a co więcej mechanizmów działania współczesnego świata.
Artyści więc – biorąc sobie za wzór twórczość grupy Bunt – przedstawiają
projekty silnie zaangażowane społecznie i politycznie. W przestrzeń ekspozycji
zostanie włączony również projekt Ich 7
(kurator: Lidia Głuchowska) mający swoją premierę właśnie podczas bydgoskiej
edycji wystawy. W skład grupy wchodzą graficy: Andrzej Bobrowski, Agata
Gertchen, Maciej Kurak, Jacek Szewczyk, Piotr Szurek, Przemysław Tyszkiewicz
oraz rzeźbiarka Małgorzata Kopczyńska. Jej obecność w symboliczny sposób
stanowi odpowiednik wybitnego rzeźbiarza działającego w Buncie – Augusta
Zamoyskiego. Ich prace – w przeciwieństwie do projektów Refleks i Ulotka –
posiadają duże formaty, odnoszą się do twórczości poznańskich ekspresjonistów
zarówno pod względem technologicznym, jak i treściowym. Wystawa będzie więc nie
tylko szeroką prezentacją twórczości artystów należących do Buntu honorującą
darowiznę prof. St. Karola Kubickiego czy edukacyjnym pokazem przybliżającym
historię grupy, lecz także – poprzez włączenie w nią projektów współczesnych –
stanie się nową jej interpretacją oraz komentarzem problemów dzisiejszego
społeczeństwa.
Dyskurs nad działalnością grupy polskich ekspresjonistów pogłębi konferencja naukowa „Bunt a tradycje grafiki w Polsce i Niemczech”, która która odbędzie się w Muzeum w dniu 26 czerwca 2015
roku. Wezmą w niej udział zarówno teoretycy – od lat zajmujący się
działalnością grupy Bunt oraz sztuką w dwudziestoleciu międzywojennym, jak i
praktycy – artyści, dla których awangarda pierwszych dekad XX wieku stanowi
inspirację przy realizowaniu projektów artystycznych. Działalność graficzna
grupy zostanie dzięki temu rozpatrzona wieloaspektowo tak pod względem
technicznym, jak i formalnym czy ideowym, związanym ze społecznym
zaangażowaniem twórczości należących do niej artystów. W zaplanowanej
publikacji pokonferencyjnej przedstawiona zostanie twórczość Buntu w szerszym
kontekście kulturowym, na tle międzynarodowym. Wydawnictwo będzie kolejnym
przyczynkiem do rozwoju badań nad wszechstronnymi, wciąż jeszcze
niedostatecznie znanymi dokonaniami ugrupowania.
Tekst: Honorata Gołuńska
Koncepcja i kuratorka
tournée wystawy: Lidia Głuchowska
Koordynatorki w Muzeum Okręgowym im.
Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy: Barbara Chojnacka, Honorata
Gołuńska
Premiera wystawy odbyła się w Muzeum Narodowym w
Poznaniu (19.04–31.05.2015). Po odsłonie w Muzeum
Okręgowym im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, zaprezentowana zostanie w Muzeum
Józefa Ignacego Kraszewskiego w Dreźnie (4.09–8.11.2015), a
następnie w Dolnośląskie Centrum Fotografii „Domek Romański” we Wrocławiu
(19.11–12.12.2015).
Projekt współfinansuje Fundacja
Współpracy Polsko-Niemieckiej.
Więcej o wystawie