Miasteczko Poznań (nr
3/4-2013) to pismo
społeczno-kulturalne zajmujące się historią, kulturą oraz tradycją żydowską. Publikacja ta przywołuje przeszłość: wspomnienia, które inaczej mogłyby zostać
utracone, postacie, o których się zapomina, czy też miejsca, których historii
nie znamy.
Zaczyna się od wspomnienia
Jerzego Herszberga – pochodzi z Łodzi, dzieciństwo spędził w Poznaniu. W czasie
wojny przeżył pobyt w łódzkim getcie i obozach koncentracyjnych: Auschwitz,
Braunschweig, Watenstedt, Ravensbrück. W końcu osiadł w Londynie, gdzie został
profesorem matematyki. Teraz zdecydował podzielić się swoją historią. Każda
tego typu indywidualna relacja służy zachowaniu historii danej osoby oraz jej
rozliczeniu się z przeszłością – pomimo istnienia znacznej liczby opowieści na
temat życia obozowego, każda kolejna daje nam w pewnym stopniu nowe
wyobrażenie. Herszberg często podkreśla, że w niektórych obozach, jak np. w
Oświęcimiu, nie było mu tak bardzo źle, jak mogłoby być, choć wie, że mogłoby
to kogoś oburzyć. Rozlicza się również z powszechnymi opiniami krążącymi na
temat życia obozowego patrząc na nie wyłącznie z perspektywy własnych doświadczeń
– on sam nigdy nie słyszał orkiestry oświęcimskiej, w getcie natomiast sami
Niemcy pojawiali się rzadko, porządku pilnowała tam żydowska policja.
W numerze znajdują się także
artykuły przybliżające nam sylwetki syjonisty Maxa Nordau oraz pochodzącego z
Krakowa Rafaela F. Sharfa – dziennikarza, publicysty, redaktora, który przez
całe swoje życie aktywnie zajmował się kulturą żydowską.
W tekście Biblioteka Jerozolimy przeczytamy o projektodawcy i
współrealizatorze projektu stworzenia Centralnej Biblioteki Narodu Żydowskiego
– Józefie Chazanowiczu, lekarzu z Białegostoku. Mężczyzna przez większość życia
kolekcjonował księgi hebrajskie, utrzymywał także kontakt z najważniejszymi
judaistycznymi antykwariatami w Europie. Biblioteka powstała w roku 1892.
Chazanowicz ofiarował jej około 63 000 tomów.
Na początku 1943 roku na
Rosenstrasse w Berlinie zebrały się protestujące kobiety. Niemki żądały
wypuszczenia aresztowanych Żydów – ich synów i mężów. Sprzeciw przyniósł
pożądany efekt i mężczyźni odzyskali wolność. Ta mało znana historia
przedstawia sytuację skutecznego oporu przeciwko działaniom hitlerowców.
Niestety, z artykułu Berlin,
Litzmannstadt, Kulmhof dowiadujemy
się więcej o zagładzie berlińskiej ludności żydowskiej, niż o jej ocaleniu. Z
kolei tekst Hummus z wnukami opowiada
o obecnych mieszkańcach Berlina – Żydach, którzy zdecydowali się przeprowadzić
tam z Izraela.
Stolpersteine to kamienie
wbudowane w chodniki. Znajdują się przed domami, w których mieszkali wywiezieni
do obozów Żydzi. Mają działać jak przeszkoda, spowodować symboliczne
„potknięcie się”. Pierwsze takie tabliczki znalazły się w berlińskiej dzielnicy
Spandauer Vorstadt. Jest ona jednym z tematów poruszanych w tekście Meandry rewitalizacji. Przeczytamy tam
również o Pomniku Pomordowanych Żydów Europy oraz o powstaniu i dziejach Muzeum
Żydowskiego w Berlinie. Nowe skrzydło budynku zaprojektowane zostało przez Daniela
Liebeskinda. Szczególnie interesujące wydają się tzw. Voids (pustki) – wertykalne przestrzenie przecinające budynek. W
jednej z nich na podłodze umieszczone zostały rzeźby: metalowe ludzkie twarze,
które wyglądają, jakby krzyczały. Zwiedzający jest zmuszony do przejścia po
nich. Autorem tej pracy o nazwie Shalechet
jest Menashe Kadishman.
Z Miasteczka Poznań dowiadujemy się także o mniej oczywistych
miejscach związanych z kulturą żydowską. Miasto
Henocha Glicensteina opowiada o miejscowości Turek. Na początku XIX wieku
mieszkało tam 19 żydowskich rodzin, natomiast w 1939 roku ich liczbę szacowało
się na 1900 osób. Wojnę przeżyło około 40 Żydów. W Inowrocławiu podczas prac
archeologicznych udało się odkryć nagrobki pochodzące z żydowskiego cmentarza,
które Niemcy wykorzystywali do budowy dróg. Zabytki te są inwentaryzowane i
dokumentowane. Litewska Jerozolima czyli
Wilno opisuje żydowską dzielnicę zwaną „Czarnym Miastem”, natomiast w Jüdische Spuren in der Kaschubei
przeczytamy o polsko-kaszubsko-niemiecko-izraelskim projekcie, służącym
zapoznaniu się z historią i kulturą Żydów na Kaszubach.
Numer zawiera także wiersze
Jakowa Bessera – urodzonego w Kaliszu izraelskiego poety i tłumacza, a także
recenzję filmu Ida w reżyserii Pawła
Pawlikowskiego. Opowiada on o współudziale Polaków w zagładzie Żydów oraz
porusza kwestię „żydokomuny”. Żydowskie
opowieści to zbiór historii osób, które przeżyły Zagładę, spisany przez
Ankę Grupińską. Poza tym dziełem, możemy przeczytać o pracy Opowiedzieć Zagładę. Polska proza i historiografia
wobec Holokaustu (1987-2003) autorstwa Bartłomieja Krupy oraz o tomie
wierszy Morderczy wizerunek, których
autorem jest Jonatan Barkai.
Maja Rup