Julia Minkowska
Mieszkanie w miejscowości nieopodal ,,naszej autostrady” – jak zwykło się ją lokalnie nazywać zainspirowało kuratorkę Agatę Ciastoń do badań nad tą konkretną drogą. Dla autorki jest ona miejscem i celem w samym sobie, a nie jedynie środkiem umożliwiającym przemieszczanie się do konkretnych punktów. Pierwotnie publikacja miała mieć formę projektu artystyczno-badawczego, jednak po zebraniu materiałów Agata Ciastoń zdecydowała się na wydanie książki w formie tekstowo-wizualnej, a dopiero następnie przedstawienie zebranych obiektów w ramach wystawy.
Projekty i szkice przebiegu Reichsautobahn 9 powstawały już w latach 30. XIX wieku. To właśnie one, zebrane z różnych instytucji polskich i zagranicznych, dokumentują początki powstawania tej drogi. Budowę rozpoczęto w 1934 roku, wtedy też została ona przedstawiona jako punkt planu zmniejszenia bezrobocia w kraju przez nowe miejsca pracy przy budowie autostrad. Wraz z rozpoczęciem wojny miejsce bezrobotnych wcześniej pracowników z III Rzeszy zajęli robotnicy przymusowi z tzw. Reichsautobahnlager – ulokowanych wzdłuż autostrady obozów przymusowej pracy. To między innymi oni zostali uwiecznieni na historycznych fotografiach prezentowanych na wystawie.
Najstarszy, dolnośląski odcinek autostrady A4 pierwotnie był zbudowany z betonowych płyt. Ze względu na marne dylatacje między nimi, z biegiem lat, pod wpływem ciężaru aut i warunków atmosferycznych, płyty zaczęły pękać i tworzyć uskoki. To do nich nawiązuje Instalacja ,,Autobahn” Kamy Sokolnickiej i Emanuela Geissera, która znajduje się w centralnym miejscu wystawy. Zniszczony betonowy stół ping-pongowy. ucieleśnia ideę monumentalnych budowli III Rzeszy, które nawet zdegradowane miały robić wrażenie. Charakterystyka stołu, a więc podział na dwie części, nawiązujący do łączeń między betonowymi płytami oraz jego funkcjonalność w postaci odbijania piłki w dwie strony jako metafora jazdy w dwóch kierunkach odnosi się do sieci autostrad Rzeszy. Ponadto stół przebijają papierowe pasy, poprowadzone z podłogi do sufitu. Symbolizują one warstwę papieru nasączoną olejem, używaną przy budowie autostrady w celu zapewnienia dobrego związania mieszanki betonowej.
Jej trasa miała być ciekawa dla podróżujących, dlatego podczas jej wytyczania zrezygnowano z linii prostej, co z kolei zostało zastąpione licznymi łukami i wiaduktami oraz atrakcyjnymi punktami, wzdłóż których była prowadzona. Ukształtowanie terenu na wysokości Legnicy, pod które dopasowano przebieg autostrady jest inspiracją dla pracy ,,Nach Berlin und zurück” Łukasza Wojciechowskiego. Tor dla samochodzików w skali 1:64 odzwierciedla wzniesienia wykorzystane przez projektantów III Rzeczy do zwiększenia przyjemności jazdy w postaci widoków na rozpościerający się krajobraz.
Oprócz obecnie nam znanej funkcji komunikacyjnej autostrada A4 wykorzystywana była przez Dolnoślązaczki i Dolnoślązaków na wiele sposobów. Jej twórcy zadbali o to, aby nie naruszała lokalnych ekosystemów. Gatunki roślin, które na czas budowy musiały zniknąć, zostały przywrócone na jej obrzeża. Również pas zieleni między jezdniami rósł bujnie, o czym świadczy sam tytuł wystawy ,,Na środkowym pasie latem trawa była wysoka”. Chociaż dzisiaj ciężko sobie wyobrazić, było to miejsce spotkań i pikników. Właśnie do tej – nieznanej nam dzisiaj – odsłony autostrady A4 nawiązuje instalacja ,,W ciepłym powietrzu między palcami” Alicji Bielawskiej. Wełniana tkanina tworząca fałdy przypomina teksturą koc, jednocześnie układając się w formę drogi. Jasnożółty kolor autorka osiągnęła dzięki naturalnym barwnikom roślin rosnących wzdłuż autostrady – wykorzystała do tego rumianek, wrotycz oraz dziurawiec.
Reichsautobahn 9 – obiekt nazistowskiej propagandy, część sieci autostrad Rzeszy. Po dojściu Hitlera do władzy plan czteroletni zakładał budowanie 1000 km autostrad rocznie i to właśnie ona zamykała pierwszy tysiąc. Historia obecnej autostrady A4 była inspiracją książki ,,Na środkowym pasie latem trawa była wysoka” Agaty Ciastoń oraz wystawy w Muzeum Architektury we Wrocławiu o takim samym tytule, która jest dostępna dla zwiedzających do 6 września 2026 roku. Projekt był współfinansowany ze środków Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej.
Redagowała: Agnieszka Wójcińska