Kim jest
dzisiejszy Europejczyk? Czy istnieje jedna europejska tożsamość czy może Unia
Europejska to jedynie instytucje? Wygląda na to, że mentalność współczesnych
Europejczyków wcale nie jest jednolita a tożsamość narodowa wciąż przeważa nad
europejską.
Po
wyborach europarlamentarnych przyszedł czas na wybór nowego składu Komisji
Europejskiej. W tej kadencji po raz pierwszy utworzono tekę komisarza ds.
promocji europejskiego stylu życia. Został nim Grek Margaritis Schinas, w którego kompetencji
leży też polityka migracyjna. Nad tym, co dokładnie znaczy to pojęcie
oraz jaki związek ma z tematyką migracji, zastanawiali się paneliści debaty
zorganizowanej przez Forum Dialog+ 24 lutego 2020 w Centrum Konferencyjnym „Zielna” w Warszawie. Partnerami konferencji byli Fundacja Konrada
Adenauera w Polsce, Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej oraz Ars Republika.Temat konferencji
zainteresował szerokie grono odbiorców, zarówno młodzież w wieku szkolnym jak i
osoby starsze, którzy licznie przybyli na Zielną.
Chociaż
temat debaty sugeruje dyskusję skupioną raczej wokół wąskiego tematu
europejskiego stylu życia, szybko okazało się, że jest tylko punktem wyjścia do
dotknięcia wielu innych aktualnych problemów, które dotykają Unię Europejską w
ostatnich latach. W trakcie rozmów poruszono także tematy kryzysu migracyjnego,
niepokojących zjawiskach w mediach czy nawet epizodów z historii.
W
dyskusji udział wzięli Aleksandra Rybińska, dziennikarka tygodnika “Sieci” oraz
członkini zarządu Fundacji Współpracy Polsko–Niemieckiej, prof. Zdzisław
Krasnodębski – eurodeputowany partii “Prawo i Sprawiedliwość”, filozof,
socjolog dr Roland Freudenstein – były dyrektor biura Fundacji Konrada
Adeneuera w Polsce, a obecnie dyrektor programowy Centrum Martensa w Brukseli
oraz Rafał Grupiński –
wiceprzewodniczący klubu parlamentarnego Koalicji Obywatelskiej, krytyk
literacki, publicysta i wydawca. Spotkanie poprowadził dziennikarz Marcin
Antosiewicz, wieloletni korespondent TVP w Berlinie i pracownik “Deutsche
Welle”, aktualnie związany z “Newsweekiem”.
Punktem
wyjścia do rozpoczęcia dyskusji było zagadnienie samego pojęcia “europejski
styl życia”. Uczestnicy debaty zastanawiali się co to pojęcie dokładnie oznacza
i czy możliwe jest w ogóle zdefiniowanie jednorodnego stylu życia dla wszystkich
obywateli Unii Europejskiej, mówiących różnymi językami i reprezentujących
różnorodne kultury. Zdania na ten temat były podzielone. Według panelistów
pojęcie to ma źródło w wartościach podstawowych UE zawartych w traktatach a
także jest konsekwencją podziału wartości na wschodnie i zachodnie. Typowy dla
cywilizacji Zachodu jest system etyczny, prawa jednostki oraz wypracowany model
kultury. W trakcie dyskusji wszyscy goście byli zgodni, że “Europejski styl
życia” jest pojęciem niezwykle relatywnym i bezpiecznym. Każdy z nas może coś
dorzucić do jego rozumienia. Przewodnicząca Komisji Europejskiej Ursula von der
Leyen, według panelistów, utworzeniem tej teki daje szansę na rozwój dialogu w
Europie.
Jak
zauważyli goście, w Europie nie istnieje homogeniczny styl życia. Przede
wszystkim ma na to wpływ różnorodność kulturowa, językowa, narodowościowa czy
światopoglądowa. Paneliści zgodzili się z opinią redaktor Rybińskiej, że nie
udało się wytworzyć tożsamości europejskiej w trakcie wielu lat istnienia UE. Unia
składa się z mnóstwa instytucji, które nie wytwarzają więzi emocjonalnej
obywateli Unii z nią samą. W ciągu dalszej dyskusji nawiązano do badań, które
przeprowadziło CBOS. Wskazywały one, że zdecydowana większość Polaków czuje się
Europejczykami. Z sondaży prowadzonych we wszystkich krajach UE wynika jednak,
że ważniejsza dla Europejczyków jest ich tożsamość narodowa niż europejska.
Według
uczestników debaty, Europejczycy wyznają pewne stałe wartości, które pozwalają
poczuć się częścią wspólnoty europejskiej. Są nimi niewątpliwie wolność,
równość, pokój, poszanowanie praw człowieka, pragnienie demokracji i dobrobytu
czy poprawa pozycji kobiet w społeczeństwie. Podczas konferencji nie zabrakło
głosów, które przypominały, że różnorodność europejska jest bogactwem i
podstawą do tego, żeby szukać tego, co wspólne. Publiczność zwróciła uwagę na
wysoki poziom edukacji i sukces programu Erasmus+, dzięki czemu Europejczycy
mogą poznawać świat i zmniejszać szansę na konflikty w przyszłości. Elementem
tożsamości europejskiej może być również możliwość swobodnego podróżowania w
ramach strefy Schengen, wspólna waluta euro czy polityka handlowa.
W
związku z kompetencjami komisarza Schinasa również w zakresie migracji rodzi
się pytanie, jaki wpływ mają imigranci na zmiany europejskiego modelu życia.
Profesor Krasnodębski był zdania, że styl życia Europejczyków może być
zagrożony przez niekontrolowaną migrację. Przypomniał, że społeczeństwo
wielokulturowe funkcjonowało dobrze, gdy poszczególne grupy żyły równolegle w pokoju.
Natomiast teraz zaczęły się ze sobą konfrontować, co może wzmacniać obawy
Europejczyków o utratę własnej tożsamości.
Według
redaktor Rybińskiej, utworzenie takiej teki po raz pierwszy w ponad
sześćdziesięcioletniej historii Komisji Europejskiej może być reakcją na
zamachy na zachodzie Europy. Część imigrantów nie
jest zainteresowana integracją oraz przyjęciem europejskiego modelu życia.
Kryzys finansowy i migracyjny miał zwiastować koniec postrzegania UE jako
gwaranta sukcesu, bezpieczeństwa i wysokiego poziomu życia. W tym roku
przewidywana jest kolejna fala uchodźców z Bliskiego Wschodu. Będzie to możliwa
przyczyna kolejnych podziałów wśród Europejczyków na temat przyjmowania
imigrantów. Zatem może to problem migracji skłonił polityków europejskich do
utworzenia nowej teki w Komisji i budowania europejskiej wspólnoty wartości tak
aby zjednoczona Europa była silna wewnętrznie jak i na arenie międzynarodowej.
Można
się dopatrywać wielu przyczyn i wydarzeń, które miały wpływ na decyzję Komisji
Europejskiej. Jest to jednak dla nas wszystkich szansa na uświadomienie sobie,
że oprócz tego, że jesteśmy mieszkańcami swojego kraju, to jesteśmy też
obywatelami Unii Europejskiej i powinniśmy szukać, tego co nas łączy.
Debata
wywołała wiele emocji zarówno wśród prelegentów jak i publiczności. Temat
europejskiego stylu życia stał się pretekstem do poruszenia wielu innych
tematów aktualnych w polskiej i europejskiej polityce. Wnioskiem, jaki płynie z
przebiegu debaty jest niewątpliwie zaobserwowanie porażki idei współistnienia
wielu kultur w Europie. Jedną z konsekwencji jest istotny wzrost napięć społecznych, zmiana
nastawień i preferencji wyborczych, wyraźny renesans – przynajmniej w
niektórych krajach – poparcia społecznego dla ugrupowań skrajnej prawicy. “Czy
to prawda, że każdy współczesny Europejczyk to relatywista, laik i hedonista?”
– pyta ktoś z publiczności. Na pewno nie możemy generalizować, a pojęcie
europejskiego modelu życia jest bardzo szerokie i nieprecyzyjne.
Magdalena Oskiera