Dramatyczne wydarzenia z
przeszłości odbijają się echem i powracają, zmuszając nas do refleksji nad
teraźniejszością. Często okazuje się, że to, co uważaliśmy za zamknięty
rozdział historii, wcale nie jest sprawą ostatecznie zakończoną i rozwiązaną.
„Są dni, kiedy historia zderza się z teraźniejszością”[1] i nie
sposób od nich uciec. A jeżeli jednak podejmuje się próby takowej ucieczki, to
są one najczęściej świadectwem nierozliczonych demonów przeszłości…
Grudniowy numer kwartalnika „Dialog-Pheniben”, wydawanego
przez Stowarzyszenie Romów w Polsce podejmuje temat jednej z takich
„niewygodnych” kart historii. Mowa o eksterminacji Romów i Sinti, których przez
długi czas po wojnie władze RFN nie chciały uznać za ofiary nazistowskich
zbrodni. Dopiero lata 80 dwudziestego wieku przyniosły zmianę sytuacji.
Symbolem wypierania tej części romskiej przeszłości z przestrzeni wspólnej
pamięci jest historia pomnika, mającego upamiętnić pomordowanych w czasie II
Wojny Światowej. To właśnie o tym pomniku piszą autorzy „Dialog-Pheniben”. Zastanawiają się,
jak to możliwe, że tak ważna część niemieckiej historii była konsekwentnie
marginalizowana i spychana na bok, a odsłonięcie romskiego pomnika w Berlinie
niewiele zmieniło w myśleniu o Zagładzie – kwestia Romów i Sinti wciąż jest
postrzegana jako „aneks” do narracji o hitlerowskich zbrodniach w stosunku do
Żydów. Sam pomnik stoi niejako w cieniu innych monumentów upamiętniających
ofiary.
Problemy ze wspólną,
historyczną pamięcią, z którymi borykają się Niemcy, znajdują swoje odbicie w
polskich realiach. Z wywiadu z Beatą Chomątowską, autorką książki „Stacja
Muranów”, możemy dowiedzieć się, w jaki sposób historia żydowskiej
dzielnicy w Warszawie została przemilczana i zepchnięta w niepamięć. Natomiast
w rozmowie „Historia Polski zamiast historii Polaków” socjolodzy i historycy
(min.: dr Sławomir Kapralski i dr Elżbieta Janicka) zastanawiają się, dlaczego
polskie społeczeństwo wciąż konstruuje swoją tożsamość, pomijając mniejszości
etniczne i kulturowe. Dla polskiej narracji historycznej wciąż ważniejsze jest
Powstanie Warszawskie niż Powstanie w Getcie Warszawskim, a głosu mniejszości
udziela się tylko wtedy, gdy nie zagraża ona wizerunkowi własnemu
większości. Historia romskiego pomnika w
Berlinie jest więc tylko wierzchołkiem góry lodowej, sygnalizującym, że
nierozliczona przeszłość rzutuje również na nasze postrzeganie teraźniejszości.
Oprócz kwestii
historyczno-społecznych „Dialog-Pheniben”
przybliża również kulturę Romów, prezentując sylwetki romskich artystów
i ludzi kultury. W grudniowym numerze przeczytać można o najnowszej płycie
Gorana Bregovicia „Champagne for Gypsies”, która jest swoistym manifestem
przeciwko prześladowaniom Romów. Artyści z różnych zakątków Europy złączyli
swoje siły, aby wyśpiewać wspólnym głosem protest-song przeciwko dyskryminacji.
Fenomen cygańskiej muzyki to przytoczony w „Dialog” fragment książki Anny G. Piotrkowskiej – muzykolożki,
która dociera do korzeni cygańskiej muzyki i wyjaśnia, na czym polega jej
wyjątkowość. Anna Aro przedstawia natomiast portret Otto Müllera – romskiego
malarza wiodącego wędrowny tryb życia i uwieczniającego sceny z życia Romów. Na
uwagę zasługuje także reportaż o bezdomnych Romach, którzy pracują jako
przewodnicy turystyczni po Londynie.
To przybliżenie romskiej
kultury, ludzi związanych ze sztuką i działalnością społeczną, pozwala
pamiętać, że nawet (a może zwłaszcza) Inny, stanowiący mniejszość w naszym
otoczeniu, ma wiele do zaoferowania. I jedynie poprzez akceptację obie strony
mogą wiele się od siebie nauczyć. Trzeba jednak wykonać pierwszy krok i
spróbować poznać i zrozumieć historię Innego, która stanowi przecież integralną
część naszej własnej historii. Na początek – sięgnąć po kwartalnik „Dialog-Pheniben”.
8. numer (październik-listopad-grudzień
2012) kwartalnika „Dialog-Pheniben” został wydany z finansowym wsparciem
Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej
[1] Dialog-pheniben, nr 8, 2012r.,
str. 47.