Wystawa
„Odłamki rzeczywistości” układa się w wielogłosową opowieść o kobiecym
doświadczeniu. To historie opowiedziane przez artystki z Berlina i Trójmiasta, splatają
się w poruszającą, emocjonalną mozaikę, w której fragmenty osobistych przeżyć
tworzą wspólny, choć rozbity, obraz współczesnego świata.
Tytuł ekspozycji
pochodzi z książki „Paw Królowej” Doroty Masłowskiej, a cytat, który mu
towarzyszy, staje się przewodnim pytaniem całej wystawy: „[…] dłonią
rzeczywistości zepsutych odłamków dotykasz, myślisz, czy da się skleić z
powrotem w całość to wszystko.” Czy rzeczywiście możliwe jest stworzenie nowej
narracji z tego, co zostało zniszczone, zapomniane, wymazane? To pytanie powraca
w wielu pracach artystek z Berlina i Trójmiasta. Na wystawie zaprezentowano
dzieła ponad trzydziestu artystek. Kuratorką projektu jest Profesor Marta
Smolińska, która zestawiła różnorodne postawy artystyczne w jeden spójny, choć
celowo „popękany” przekaz.
Największe
wrażenie wywarły na mnie prace kurdyjskiej artystki i dziennikarki Zehry Doğan,
która w 2016 roku została aresztowana przez tureckie władze i skazana na
więzienie za namalowanie obrazu ukazującego zniszczenie miasta Nusaybin. W
więzieniu artystka tworzyła z tego, co było dostępne: włosów, ptasich piór
znalezionych na więziennym podwórzu, krwi menstruacyjnej, tuszu z długopisu. Na
przykład w pracy „Zniszczone skrzydła” artystka łączy ludzkie włosy i ptasie
pióra, tworząc postać ptaka o skrzydłach niezdolnych do lotu – metaforę
ograniczonej wolności.
Jej sztuka
to nie tylko forma przetrwania, lecz także wyraz sprzeciwu wobec artystycznego
elitaryzmu. Jedną z najbardziej poruszających prac jest „Nalin”, wykonana na
materiale sukienki przesłanej przez matkę artystki. To hołd dla
współwięźniarki, która dzięki kontaktowi z twórczością Doğan zrozumiała, że
sztuka jest dla każdego. Doğan pisze:
„Kiedy
zobaczyły, że nie wstydzę się rysować, powiedziały: Więc sztuka to nie tylko
grupa pretensjonalnych mądrali.”
Drugą najciekawszą
dla mnie opowieścią była instalacja „Lost Element. Reconstruction of the Witch”
autorstwa Anki Leśniak. Instalacja (do)powiada historię rzeźby „Wiedźmy” z 1895
roku autorstwa Teresy Feodorownej Ries, artystki żydowskiego pochodzenia, która
zdobyła uznanie w Austro-Węgrzech, ale została zapomniana po II wojnie światowej.
„Wiedźma” przedstawia nagą kobietę obcinającą
sobie paznokcie u stóp wielkimi nożycami. Jej mimika twarzy wyraża zadowolenie
z aktu pielęgnacji. Dziś rzeźba jest okaleczona; straciła rękę, a jej głowę
oblano czerwoną farbą w akcie wandalizmu, Jej historia to opowieść o przemocy i
zapomnieniu.
Anka
Leśniak postanowiła przypomnieć historię „Wiedźmy” oraz jej twórczyni. W swojej
pracy eksploruje, kim mogłaby być ta kobieta poprzez zestaw przedmiotów do
pielęgnacji. W instalacji pojawia się m.in. czerwona „toaletka czarownicy”. W
czerwonym etui widzimy złote pęsety, dłutka i szpatułki, obok nich perfumy,
lusterko z ornamentami, złote pudełka, splecione włosy oraz mydło z napisem
„Wiedźma”.
Na tym jednak opowieść się nie kończy. Artystka stawia widza przed kolejnym
pytaniem. Czy powinniśmy przywrócić utraconą dłoń wiedźmie? Czy przywrócenie
dłoni byłoby aktem naprawy, czy zafałszowania? Dlaczgo urwano dłoń wiedźmie? Czy
to uszkodzenie przypadkowe, czy było efektem wojny, transportu? A może symbolicznym
gestem wymazania kobiecej siły? Sama Leśniak nie daje jednoznacznej odpowiedzi.
Z jednej strony twierdzi, że Ries prawdopodobnie pragnęłaby, by jej dzieło
zostało przywrócone do pełni. Z drugiej, okaleczenie niesie świadectwo
historii, przemocy wobec twórczyń i ich dzieł.
Jesienią
wystawa zostanie zaprezentowana w Berlinie pod tytułem „Unruhe” (pl. „niepokój”).
Czy da się poskładać to, co się rozpadło? Może nie w dawny kształt. Ale z
fragmentów, bólu, pamięci, oporu można zbudować coś nowego. Coś, co przywraca
głos i pozwala inaczej spojrzeć na siebie i świat.
Wystawę
„Odłamki rzeczywistości. Berlin – Trójmiasto” można oglądać w Państwowej
Galerii Sztuki w Sopocie od 7 czerwca do 24 sierpnia 2025 roku. Współorganizatorem
wystawy jest Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej.
Autorka:
Teresa Kulej
Redaktorka: Agnieszka Wójcińska