19 kwietnia 2018 r. w ramach obchodów jubileuszu 50-lecia Kolegium
Ekonomiczno-Społecznego Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie odbyła się
konferencja „Etyka, dyskurs, ideologia”, zorganizowana przez Zakład Filozofii
Instytutu Filozofii, Socjologii i Socjologii Ekonomicznej.
Etyka, dyskurs, ideologia. Rozważania semantyczne – dr hab. Magdalena Saganiak, prof. UKSW
W referacie
otwierającym konferencję postawiono za cel charakterystykę pojęcia, jakim jest
dyskurs. Jest to istotne w dzisiejszych czasach, gdy jego popularność
doprowadziła do stopniowego rozmycia znaczenia. Dr hab. Magdalena Saganiak
położyła nacisk na kognitywne aspekty dyskursu mówiąc, iż język nie jest gotową
matrycą, lecz sposobem poznania człowieka. „W dyskursie słowa nie mają
charakteru pojęć – bardziej performatywów”. Poza możliwością
samostanowienia rzeczywistości językowej, prelegentka podkreśliła również
subiektywność postulatów dyskursu słowami „nauka różni się od dyskursu
sprawdzaniem słuszności własnych słów”. Swoje wystąpienie zwieńczyła
cytatem z twórczości francuskiego filozofa postmodernistycznego, Michela
Foucault: „kultura jako całość jest jednym wielkim dyskursem; od wypowiedzi
po zamkniętą całość”.
Utopia nieideologicznego dyskursu? – dr hab. Andrzej Maciej Kaniowski, prof. UŁ
Drugie wystąpienie
sprowadziło się do charakterystyki porównawczej różnych form dyskusji naukowej:
debaty, dialogu oraz dyskursu. Pierwsza z nich, której początki datowane są na
przełom XI i XII w., została opisana jako słowna konfrontacja przeciwnych sobie
stron naznaczona wirtuozerią intelektualną. Panowała w jej trakcie wolność od
społecznych ram przy jednoczesnej legalizacji i kanalizacji zasad panowania w
dyskusji. Popularność debat można zaobserwować zarówno w średniowieczu, kiedy
wyrażały sprzeciw wobec języka liturgii, jak i w czasach nowożytnych, kiedy
pozwalały określić stosunek do pojęć i metod logicznych i doskonalić kunszt
retoryczny. Cechą charakterystyczną debaty jest działanie strategiczne,
poszukiwanie rozwiązania, które zadowoli obydwie strony. Nieco inaczej sprawa
wygląda z dialogiem – sokratejską praktyką komunikacyjną, której celem jest
wykroczenie poza podmiotowość. Została wyeksplikowana na gruncie teorii
działania; uczestnicy dialogu działają wspólnie przy jednym logos. O ostatniej
formie dyskusji dr hab. Maciej Kaniowski wypowiada się następująco: „dyskurs
to pojęcie szczególne, jego istotna treść jest centrum filozofii europejskiej,
choć to pojęcie jest rzadko wspomniane; otwiera naukę o historii filozofii jako
rozważenia o rozumie”.
Krótka historia o wygłaszaniu nadziei z ekskursem w stronę „zwrotu
pamięciowego” – dr hab. Andrzej Leder, prof. IFiS
PAN
Następny referat
dotyczył problemów natury etycznej, których prawo do poruszenia sugeruje sama
nazwa konferencji. Dr hab. Andrzej Leder skupił się na sytuacji powojennej
Europy w świetle rozważań polskiego filozofa, Leszka Kołakowskiego, według
którego historyczną cechą europejskości jest obojętność na cywilizację, zarówno
własną, jak i obce (np. Azteków). Można zauważyć powielający się schemat
cichego obserwowania ludobójstw z perspektywy przyszłego braterstwa ludów. „Każdy
ludzki akt ma sens etyczny, również zbrodnia”. Prelegent zwrócił uwagę na
zjawisko z lat 60. ubiegłego wieku, jakim była eksploracja wstydu w krajach
zachodnich i poczucie obowiązku rozliczenia się za winy przodków. Doprowadziło
to do swoistej rytualizacji dumy ze wstydu oraz pozbawienia refleksji o
przyszłości. „Etyczna racja nie dotyczy czynu, tylko podmiotu”.
Wystąpienie zostało zakończone uznaniem przyjęcia winy ojców za nadzieję na
wyzwolenie i emancypację przyszłych pokoleń.
O epistemologicznych podstawach stanowisk umiarkowanych w sporach
światopoglądowych – prof. dr hab. Piotr Gutowski, KUL
Referat zamykający
pierwszy panel konferencji zwrócił się w stronę ostatniego kluczowego słowa
tego dnia, jakim jest ideologia. Prof. dr hab. Piotr Gutowski postawił sobie za
cel odpowiedź na pytanie czy istnieją epistemologiczne podstawy umiaru,
rozumianego zarówno pozytywnie, jako tolerancja innych poglądów, jak i
negatywnie – jako słabość, letniość, chwiejność. To, czy i w jakim stopniu
dysponujemy umiarem okazuje się kluczowe w kwestii światopoglądu, którego
prelegent definiuje jako „zbiór bazowych sądów organizujących percepcję
jednostki i reakcje na zastane przez nią sytuacje”. Co istotne, ideologia
rozumiana jako zorganizowanie życia całej społeczności rozpoczyna się od
scalenia światopoglądu członków danej grupy w jednolity, wtóry konstrukt.
Prelegent uznał, iż światopoglądy mają charakter mozaiki różnych przekonań
ontologicznych, epistemologicznych i aksjologicznych, między którymi panują
logicznie niesprzeczne połączenia. W efekcie możemy obserwować nieoczekiwane
duety, takie jak ateizm i konserwatyzm czy teizm i liberalizm. W ostatnich
słowach został przywołany złoty środek Arystotelesa jako gwarant pokojowego
współistnienia różnych światopoglądów.
Joanna Bakoń