Joanna Dziewońska

Podczas wernisażu wystawy głównym aktorem było światło. To ono wydobywało podtony, kolory i cienie, które układały się w niejednoznaczną, intrygującą opowieść. Wszystko zaczęło się na dziedzińcu Galerii Pałacu Potockich. Olga Ząbroń – artystka oraz kuratorka wystawy – przedstawiła zgromadzonej publiczności autorską instalację, wchodzącą w dialog z przestrzenią Pałacu. Ażurowe, walcowate formy – widoczne w dwóch komplementarnych częściach pracy: rzeźbie i wyświetlanej animacji – zapowiedziały motyw przewodni wystawy – grę z geometrią i światłem. 

Wydarzenie zostało zorganizowane z okazji 35-lecia partnerstwa Krakowa i Frankfurtu nad Menem. W wystawie wzięli więc udział artystki i artyści związani z tymi właśnie miastami: Dominique Chapuis, Michał Misiak, Joanna Stawowy, Reinhard Roy, Norbert Thomas, Ewa Wes i Olga Ząbroń. Każde z nich zaproponowało własną interpretację tytułowej „świetlistej głębi”, a były to interpretacje nieszablonowe. Bryła walca została wykorzystana w pracach Ewy Wes, aby pokazać, jak zwielokrotnienie pozornie prostej formy może znacząco zmienić jej odbiór. Joanna Stawowy zaprezentowała „Wielościany osobowości” – kompozycję ustawionych w różnym świetle obiektów geometrycznych o różnorodnych kształtach. Bryły te występowały w charakterze metafory konkretnych typów osobowości. Prace Dominique Chapuis podejmowały z kolei grę z widzialnością. Białe płótna z niektórych perspektyw mogły wydawać się płaskie, ale wystarczyło nieco się przesunąć albo podejść trochę bliżej, a ujawniały swoją przestrzenność – dostrzegalną jedynie pod odpowiednim kątem i w odpowiednim oświetleniu. Analogiczny zabieg zastosował Norbert Thomas. W jego kompozycjach trójwymiarowe elementy widoczne były jednak od razu. Tym, co wydobywało światło, okazały się kolor i malujący się na ścianie kształt. W tym spektaklu nawet cień odegrał więc znaczącą rolę. Prace Reinharda Roya i Michała Misiaka odróżniało natomiast wykorzystanie ruchu jako nieodłącznej części instalacji. Rzeźby Roya – na poziomie geometrii inspirowane kołem – poruszały się na oczach widzów i skłaniały ich do nowych przemyśleń. „Rysunek świetlny” Michała Misiaka prezentował tymczasem metaforyczne i dosłowne przenikanie się warstwy wizualnej i dźwiękowej. Publiczność miała też okazję posłuchać kompozycji muzycznych, które uzupełniały się z wyświetlanymi obrazami.

– Wystawa jest rodzajem spaceru „poprzez” i „w głąb”. Zaprasza w przestrzenie „poza” i „pomiędzy” – zapowiedziała na początku wernisażu Olga Ząbroń. I rzeczywiście, Bright Depth okazało się podróżą w świat nieoczywistych związków między światłem i cieniem, ciszą i dźwiękiem, trójwymiarowością i przestrzenią płaską. Dla mnie była to okazja do zupełnie nowego spojrzenia na otaczającą mnie rzeczywistość. Do dostrzeżenia emocji w pozornie prostych formach i zaobserwowania tego, co ukrywa się w kreacji artystycznej, oczami innych ludzi. Wystawa przyciągnęła gości zarówno z Polski, jak i z Niemiec i stała się miejscem wymiany doświadczeń i punktów widzenia. Pozwoliła tym samym na podjęcie międzynarodowego dialogu zbudowanego wokół pojęcia sztuki.

Wystawa Bright Depth została zorganizowana przez Towarzystwo Polsko-Niemieckie w Krakowie, Koło Przyjaciół Frankfurt-Kraków, Miasto Kraków, Miasto Frankfurt nad Menem, Pałac Potockich oraz Fundację Sztuk Audiowizualnych, przy wsparciu Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. Wydarzenie odbyło się w ramach 35-lecia partnerstwa Krakowa i Frankfurtu nad Menem. Prace artystów związanych z oboma miastami były prezentowane w Pałacu Potockich w Krakowie od 10 do 27 września 2026 roku.

Redagowała: Agnieszka Wójcińska

Julia Szymikowska

Spektakl Monsterrr odbył się 19 października 2026 roku w Teatrze Polonia w Warszawie. Za finalny efekt oglądany na scenie są odpowiedzialni Trygve Wakenshaw, nowozelandzki performer, który swoje umiejętności szlifował pod okiem pedagogów École Philippe Gaulier w Paryżu oraz Theater TOBOSO – niemiecka niezależna grupa teatralna. Dzieło zostało wyróżnione prestiżowa nagrodą Westwind 2025.

Monsterrr to przede wszystkim popis umiejętności aktorskich Wakenshawa. Artysta zwinnie operuje pantomimą, ruchem scenicznym oraz głosem. Na potrzeby nawiązania kontaktu z publicznością aktor wypowiada niektóre z kwestii w języku polskim, jednak część z nich wygłasza po angielsku, by były dostępne także dla zagranicznych odbiorów, których na widowni nie brakowało. Wyrazem uniwersalnego charakteru przedstawienia jest chociażby sarenka, towarzyszka przygód potwora, o imieniu „Bambi”. To czytelny znak dla odbiorcy kodu zakorzenionego w tradycyjnych bajkach Disneya. Uboga scenografia nie prezentowała realnie przestrzeni starego, opuszczonego zamczyska, gdzie dzieje się część spektaklu. Jednak imitowane przez potwora – Wakenshawa echo pomagało w pobudzeniu wyobraźni. Humor artysty bywa absurdalny do bólu, jest wręcz bezczelny w swej prostocie, a jednak broni się spektakularnie. Aktor podąża za tym, co spodoba się dzieciom – zachęca je do wchodzenia w interakcje i zaprasza do wspólnego doświadczania występów scenicznych. Śmiech towarzyszy też dorosłym, dla których twórcy przedstawienia przewidzieli niektóre z żartów. Do gustu starszej części widowni szczególnie przypadła scena, w której artysta nuci początek piosenki All by myself, kojarzącej się z kultowym otwarciem pierwszego z filmów przedstawiających perypetię niejakiej Bridget Jones.

Przesłaniem płynącym ze spektaklu jest stwierdzenie, że nie powinniśmy budować opinii na temat drugiej osoby, opierając swój osąd jedynie o pierwsze, powierzchowne wrażenie. Potwór z ekstrawagancką fryzurą może napawać strachem i niepokojem, ale przy bliższym poznaniu okazuje się ludzki – jest zrozpaczony, gdy traci z oczu Bambi, speszony po zniszczeniu scenografii oraz smutny w swojej samotności. Idealnym podsumowaniem całego występu jest oddanie mikrofonu dzieciom, które za potworem powtarzają przerażające okrzyki, a on z nadzieją i podekscytowaniem pyta: „Ty monster?”.

Doświadczenie spektaklu Monsterrr jest rewelacyjną, błyskotliwą i skłaniającą do refleksji rozrywką, która porywa swoją wartką akcją wszystkie pokolenia zebrane na publiczności. Początkowe przerażenie niektórych dzieci zostało przezwyciężone poprzez ciekawość oraz śmiech, co samo w sobie jest idealną recenzją zaprezentowanego na scenie popisu artystycznego.

W tym roku miała miejsce 30., jubileuszowa edycja Międzynarodowego Festiwalu dla Dzieci i Młodzieży „Korczak Dzisiaj”, organizowanego przez Polski Ośrodek ASSITEJ. Tegoroczne hasło festiwalu – Let us play – wyrażało dziecięcą chęć poznawania świata poprzez zabawę i improwizację. Młodzi widzowie mogli zasiąść na widowniach teatrów w całym kraju m.in. w Rzeszowie, Gdańsku, Szczecinie i Katowicach. Pośród festiwalowych propozycji każdy znalazł coś dla siebie – w repertuarze znalazły się reinterpretacje klasyki, teatr lalek, eksperymentalne formy wykorzystujące nowe technologie oraz przedstawienia oparte na ruchu i tańcu. Ważne miejsce w programie zajmowały spektakle z kategorii „dla wszystkich”, które są sposobem na wspólne obcowanie ze sztuką, pomimo tego, że każde pokolenie skłonią do innej refleksji. Organizatorzy postawili jednak przede wszystkim na spektakle dla osób dorastających, uzasadniając to twierdzeniem, że w polskim teatrze brakuje przedstawień adresowanych do nastolatków.

W 2026 roku stworzono polsko-belgijską odsłonę wydarzenia. Od czterech lat festiwalowi towarzyszy bowiem motyw przewodni, inspirowany kulturą konkretnego kraju – belgijska scena teatralna zakorzeniona jest w tańcu, ruchu i elementach cyrkowych. Co więcej, tamtejsze środowisko kulturalne nie zamyka młodzieży w sztywnych ramach odbiorcy, a daje jej możliwość uczestniczenia w procesie kreatywnym. W ramach wydarzenia odbyły się także spotkania z artystami, warsztaty, panele dyskusyjne oraz debaty, a wszystko to pod szyldem Klubu Dobrej Rozmowy.

30. Międzynarodowy Festiwal Teatrów dla Dzieci i Młodzieży „Korczak Dzisiaj” został sfinansowany ze środków Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej.

Redagowała: Agnieszka Wójcińska

Marcin Mikielski

Monumentalna głowa balansuje na krawędzi upadku, podtrzymywana na pomarańczowych pasach niczym ciężar, który lada moment zerwie się z uwięzi. Jak długo zdoła utrzymać się w tym miejscu? Co wydarzy się, gdy w końcu dojdzie do zerwania pasów? Zafrasowana twarz, zszyta z dziesiątek kawałków ciemnego materiału zdaje się już wiedzieć co się wydarzy, przewidując najgorsze. W tej instalacji jest coś głęboko przygnębiającego,  przypominającego o własnych zmartwieniach i nieprzepracowanych traumach. Jednocześnie wyczuwalny jest także stan napięcia. Głowa przypomina spartanina tuż przed bitwą. To twarz przybrana w zbroję, gotowa do podjęcia ostatecznego wysiłku na rzecz obrony resztek dawnego porządku. Rzeźba jest wydobyta z cienia przez światła reflektorów, które dodatkowo potęgują wrażenie ciężaru i zbliżającego się upadku. Dzieło Nieznany autorstwa Ali Savashevich trafia w samo sedno motywów przewodnich wystawy „Na krawędzi chaosu”, będącej częścią odbywającego się Festiwalu Łódź Wielu Kultur. 

Wystawa to międzynarodowa ekspozycja opowiadająca o kataklizmach, obok której nie sposób przejść obojętnie. Oddaje głos twórcom z całego globu, od Europy, przez Bliski Wschód, aż po Amerykę Południową. Są wśród nich architekci, rzeźbiarki, performerki i tkaczki. Poznajemy ich historie bez tradycyjnych, muzealnych etykiet. Organizatorzy celowo zrezygnowali z opisów na ścianach, by skłonić widza do lepszego i bezpośredniego odbioru dzieł. Prace powstawały w różnych okresach i na przeróżne sposoby diagnozują tytułowy stan niestabilności. Artyści ukazują groźbę przymusowych migracji, nadciągającej katastrofy klimatycznej, lęku przed zapomnieniem, a wreszcie i wojnę. Wojnę, która w każdym miejscu na Ziemi przybiera inne oblicza, ale w swojej istocie pozostaje przerażająco uniwersalna. Nie zważa na płeć ani wiek, niosąc ze sobą przemoc, wykorzenienie i izolację. Atmosferę chaosu potęgują wszechobecne bodźce, warstwa dźwiękowa i obrazy wideo. Poczuć chaos na tej wystawie to nie tylko go dostrzec, ale też usłyszeć i dotknąć. 

Poczucie złudnej, tymczasowej stabilności pojawia się w wielu prezentowanych pracach. Przykładem jest fotografia Julii Krivich, ukazująca niepokojący morski pejzaż. Choć tafla wody na pierwszym planie jest dla nas łaskawa, to w oddali na horyzoncie formują się już trąby wodne – ekstremalne zjawiska pogodowe zwiastujące destrukcję. Ukraińska artystka wykazała się tu niemal proroczą intuicją, przewidując bieg wydarzeń. Tworząc dzieło zatytułowane Krym I w 2013 roku, nie mogła wiedzieć o zbliżającej się nielegalnej rosyjskiej aneksji półwyspu, jednak prawidłowo wyczuła nadciągające zagrożenie. Ten uchwycony kadr staje się stopklatką filmu, pierwszą sceną niedopowiedzianej historii jutra. 

Zaskakują także zgromadzone gliniane wazy. Na pierwszy rzut oka autorka Agnieszka Kalinowska zatrzymuje nas w klimacie starożytnej Grecji. Wygląda to tak, jak gdyby ktoś po wielu wiekach wydobył je z dna oceanu jako świadectwo historii. Nie wskazują na to jednak namalowane na nich współczesne sylwetki. Widniejące na naczyniach postacie uciekają w we wszystkich możliwych kierunkach. Niektóre prowadzone są w nieznane. 

Mimo że współczesny system globalny niebezpiecznie zbliża się do granicy niestabilności, nie oznacza to, że niechybnie osuniemy się w otchłań chaosu. Solidarność w świecie wstrząsów wciąż jest możliwa. A może to jedyny naturalny kierunek ratunku. Jak trafnie podkreśliły podczas wernisażu kuratorki wystawy – Małgorzata Ludwisiak i Katarzyna Słoboda, aby wyobrazić sobie nową rzeczywistość, musimy najpierw otworzyć naszą wyobraźnię. Wystawa jest dla nas swoistym ostrzeżeniem. Przypomina, że nikt nie dokona nowego otwarcia za nas, bo to my jesteśmy kreatorami zmian. To ludzkie działania doprowadziły świat na skraj chaosu, a artyści pełnią tu niejako rolę sejsmografów, rejestrując i interpretując ten nieznany nam stan, dając szansę na reakcję zanim… 

Ten stan można poczuć, patrząc na tkaninę autorstwa Edgara Bąka, która z daleka przypomina zakodowaną wiadomość. Układające się na niej trójkąty ustępują czasem miejsca  bardziej łagodnym formom, by za chwilę znów się pojawić. W tej pracy zarejestrowane są wycinki z historii świata. Momenty naprzemiennego chaosu i stabilności. W dolnej części tkanina ukazuje coraz większe wygładzenia. Może w kolejnych, niedotkanych już fragmentach tej pracy ujrzymy w końcu idealną płaszczyznę. Nie wiadomo jednak, czy to wygładzenie oznaczałoby przejście w pożądany przez nas okres spokoju, czy wręcz przeciwnie. 

Festiwal Łódź Wielu Kultur to nie tylko przestrzeń dialogu różnych tradycji i kultur, ale przede wszystkim przestrzeń wielu spojrzeń, które splatają się w jedną, globalną perspektywę. Umiejętność dostrzegania kryzysów ponad granicami państw to dziś nie tyle wybór, ale absolutna konieczność. To nasze wspólne zadanie, by nie dopuścić do zerwania pomarańczowych pasów i uchronić balansującą na krawędzi głowę przed ostatecznym upadkiem w przepaść. Dla tych, którzy zdecydują się zawitać na ekspozycję, refleksja nad stanem współczesnego świata nie skończy się za murami galerii, a pozostanie w myślach na długo po jej opuszczeniu. 

Wystawę „Na krawędzi chaosu” można oglądać w przestrzeniach Centralnego Muzeum Włókiennictwa w Łodzi do 4 kwietnia. Festiwal dofinansowano ze środków Fundacji Współpracy Polsko-Niemieckiej. 

Redagowała: Agnieszka Wójcińska

Julia Woszczek

Kunszt tego niezwykłego rysownika-ilustratora widzi się na pierwszy rzut oka, jednak docenić go można tylko przyglądając mu się z bliska. Warto obejrzeć świat jego oczami i dzięki szkicom poznać rozkosze dworskiego życia Fryderyka II, poczuć żar bijący z kuźni, odwiedzić berlińską kawiarnię i o zachodzie słońca przespacerować się wzdłuż torów kolejowych. W swojej twórczości Menzel z dokładnością co do najmniejszego szczegółu przelał na papier świat zmieniający się na przestrzeni dwóch stuleci.

Najwcześniejsza praca otwierająca wystawę poświęconą niemieckiemu artyście to portret kolegi, wykonany w wieku 15 lat przy pomocy ołówka. To narzędzie będzie wracało i ewoluowało w dłoni Menzla, czego śladem są m.in. studia głów kobiecych, męskich i dziecięcych, szkice krajobrazów oraz architektury. Uwieczniał zarówno wielkie postaci dla historii Niemiec, jak i zwykłych ludzi: spacerującego mężczyznę, cukiernika, mnichów.

Urodzony w 1815 roku Adolph Menzel był dzieckiem epoki balów kostiumowych, sukien, gorsetów oraz potężnych Niemiec, które wyrosły pod rządami Fryderyka II Wielkiego (współodpowiedzialnego przecież za rozbiory Polski). Na oczach Menzla, a tym samym pod jego rysikiem, wyrastały fabryczne kominy i rodziła się klasa robotnicza, o czym świadczą takie rysunki, jak Plac fabryczny z dymiącymi kominami oraz Dwa studia przedramienia mężczyzny.

Geniusz Adolpha Menzla to przede wszystkim technika. Przyglądając się elementom architektonicznym, warto zwrócić uwagę na precyzyjną kreskę uzyskaną dzięki ostro wykończonemu ołówkowi. Subtelne przejścia tonalne i cieniowania uzyskiwał dzięki fiszorkowi, miękkiemu kawałkowi skóry zwiniętemu w rulonik, którym rozcierał ołówek. W jego dorobku pojawiły się także akwaforty, akwarele, litografie, drzeworyty oraz oleje. Metody, których używał, wymagały niezwykle zaawansowanej techniki, dlatego Menzel opanował umiejętność rysowania lewą ręką, a malowania prawą. Dzięki temu podczas pracy z mokrą powierzchnią unikał zabrudzeń pod krawędzią dłoni. Lubił eksperymentować ze światłem i cieniem. Tryptyk Ogród zdrojowy w Kissingen jest dowodem na to, że opanował tę grę do perfekcji. Za pomocą światła wskazywał, czy wieczór był wczesny, czy przechodził w zmierzch. Z przywiązaniem artysty do jak najwierniejszego odzwierciedlania rzeczywistości wiąże się wiele anegdot – wszędzie nosił ze sobą szkicowniki różnej wielkości, a gdy chciał przyjrzeć się dokładnie barwie munduru, odpruwał kieszenie, by móc zobaczyć kolor materiału, który nie był wystawiony na promienie słoneczne.

Adolph Menzel od najmłodszych lat uczył się fachu od ojca, który był właścicielem warsztatu litograficznego. Po jego śmierci, w wieku 16 lat, musiał utrzymać matkę i rodzeństwo – udało mu się to dzięki współpracy z wydawnictwami. W zasadzie uczył się sam, wielokrotnie szkicując jeden obiekt i tworząc tym samym „bazę” fragmentów rzeczywistości, którą później odtwarzał. Wprawdzie dołączył do berlińskiej Królewskiej Akademii Sztuki, jednak po 6 miesiącach zrezygnował, gdyż tempo nauki było dla niego za wolne. Nie przeszkodziło mu to w tym, aby uzyskać tytuł profesora tej Akademii jeszcze przed ukończeniem 40 roku życia.

Zwyczajowo Menzla nazywamy realistą, jednak niektóre jego rysunki są prekursorskie dla impresjonizmu. Przykładem jest dynamiczne przedstawienie Cafe Moritzhof in Berlin. Scena wygląda na złapaną w ruchu – wystarczyłaby jedna sekunda, aby wszystko, co zostało uchwycone, zmieniło swoje miejsce w tej kompozycji.

Momentem zwrotnym w karierze Menzla stało się zlecenie zaprojektowania ilustracji do Historii Fryderyka Wielkiego Franza Kuglera. Sala „Fryderyk II i jego epoka” w całości została poświęcona rysunkowym przedstawieniom dworskim z XVIII wieku. Chwytający za serce jest obraz władcy spacerującego ze starym schorowanym generałem, a szczegółowe studia elementów umundurowania naprawdę imponują precyzją. Menzel utrwalił Fryderyka II nie jako wielkiego dowódcę, lecz mecenasa kultury, który w swoim pałacu Sanssouci przyjmował znamienitych gości rangi Woltera.

Ważnym tematem podejmowanym przez wystawę jest także rodowód dzieł artysty. Jego prace przed II WŚ należały do Schlesisches Museum der bildenden Künste w Breslau (Wrocławiu) – tam urodził się i mieszkał artysta przed wyjazdem do Berlina. Po roku 1945. decyzją władz centralnych prace należące do niemieckich instytucji i osób prywatnych zostały przejęte przez państwo polskie. Gros dzieł Menzla znajdowało się wcześniej w Nationalgalerie w Berlinie oraz u prywatnych kolekcjonerów: Ludwiga Ginsberga oraz Carla Sachsa. W ostatniej sali „Proweniencja, czyli CV dzieła sztuki” można dowiedzieć się na ten temat więcej. Interaktywne ekrany pozwalają samodzielnie zbadać pochodzenie dwóch przykładowych reprodukcji. Na wyświetlaczach zwiedzający mogą sprawdzić znaczenie pieczęci, znaków własnościowych i dawnych numerów inwentarza, które są śladami wędrówki dzieł sztuki przez ręce kolejnych posiadaczy.

Wizyta na tej wystawie jest obserwacją świata okiem Menzla – od szczegółu do ogółu. Jego prace zmuszają odbiorcę do kompletnie innej konsumpcji, niż ta, której wymaga od nas współczesny świat. Drobiazg umieszczony w winiecie czy na bordiurze może zadecydować o odbiorze całości – tak, jak stopy kochanków nad głową na Portrecie markizy de Pompadour siedzącej na sofie. Pomimo, a może jednak dzięki pedantycznemu przywiązaniu do szczegółów, Menzel uwiecznił spory kawałek świata. Tematyka jego dzieł, ich kontekst oraz losy to wspaniała lekcja historii i sprawdzian ze spostrzegawczości.

Wystawa potrwa od 11 września do 19 grudnia 2026. Patronat honorowy nad wystawą objęła Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego, a wśród instytucji wspierających znajduje się Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Kuratorem wystawy jest Piotr Borusowski we współpracy z Ewą Frąckowiak.

Redagowała: Agnieszka Wójcińska

Mikita Tsiabus

Rejs startował z Giżycka, do którego jechaliśmy autokarem z Warszawy. W autobusie usiadłem obok Nikolasa i od razu zaczęliśmy rozmawiać. Choć gadaliśmy po angielsku, w pewnym momencie rzucił zdanie, że urodził się… w Giżycku. Jak to? Przecież kiedy pytałem go na początku, skąd jest, mówił, że z Niemiec! Okazało się, że przyjechał w składzie niemieckiej ekipy, bo na co dzień razem z rodziną mieszka i pracuje w Niemczech. W gruncie rzeczy to jednak polski Niemiec (albo niemiecki Polak) – urodził się właśnie tutaj, w stolicy Mazur, zna polski i swobodnie nim włada. Co więcej, na ten obóz jedzie już kolejny raz i jest doświadczonym żeglarzem. Przez całą drogę opowiadał o Giżycku jak lokalny przewodnik i wspomniał, że następnego dnia zrobi nam oprowadzanie.

I rzeczywiście nie rzucał słów na wiatr – zorganizował nam wycieczkę po mieście: zaprowadził do Twierdzy Boyen, pokazał stary most obrotowy, a nawet opowiedział lokalną miejską legendę o opuszczonej restauracji przy plaży, w którą rzekomo miał zainwestować sam Robert Lewandowski, ale jakoś nic z tego nie wyszło. Kiedy prowadzisz przez miasto grupę 30 osób tylu różnych narodowości, a do tego opowiadasz wszystko w obcym dla siebie języku, po angielsku, utrzymać ludzką uwagę bywa naprawdę trudno. Nikolas radził sobie z tym jednak genialnie. Jako prawdziwy znawca lokalnych klimatów doskonale wiedział, jakimi ciekawostkami sypnąć i pod jakim kątem przedstawić nam miasto tak, żeby nikt się nie nudził.

Po obiedzie drugiego dnia zaczęliśmy pakować się na łódki – Maxusy 33.1. Na każdej jednostce: minimum 8 osób. W sumie 5 jachtów. Mój skład wyglądał tak: Oliwier, Krystian, Wojtek i skipper Kamil – Polacy, Efe i Bora z Turcji oraz Czech Šimon i ja – reprezentant Białorusi. Ogromnym plusem było to, że organizatorzy założyli, że na każdej łodzi ma być jak najwięcej różnych nacji. Były załogi, w których każda osoba pochodziła z innego kraju. Nasza łódka okazała się wyjątkiem. Prawie ze wszystkimi, poza dwoma chłopakami z Turcji, mogłem spokojnie rozmawiać po polsku. Nawet z Šimonem z Czech, który mimo że mówił po czesku, doskonale rozumiał polski, a ja rozumiałem jego. Nasz jacht wyróżniało też to, że byliśmy jedyną załogą, która nie miała na pokładzie ani jednej dziewczyny!

Każdy, kto kiedyś żeglował, wie że czas na łodzi przypomina nieco obóz wojskowy. Brak prysznica i innych wygód, obowiązek słuchania skippera i ciągła praca na jachcie – sprzątanie, szorowanie pokładu, dyżury w kuchni i przede wszystkim żeglowanie. Nasz skipper Kamil cierpliwie uczył nas żeglarskiego fachu. Około 17:00 wpływaliśmy do portu, gdzie czekała na nas kolacja w formie szwedzkiego stołu, a po niej wieczorna integracja: ognisko, śpiewy i tańce.

Tak wyglądało pierwszych kilka dni. Później organizatorzy rejsu zaplanowali na środek dnia dodatkowe aktywności. Mieliśmy czas, żeby rzucić kotwicę na środku jeziora, wskoczyć do wody, popływać, ponurkować i urządzić improwizowane wyścigi na SUP-ach. Były dobrą rozgrzewką przed właściwymi zawodami, które odbyły się ostatniego dnia. Urządzaliśmy też regaty, w których zresztą nasza załoga za każdym razem zgarniała pierwsze miejsce! Na półmetku obozu czekał nas też ,,chrzest żeglarski’’: nocleg na dziko, bez prądu, pryszniców i jakichkolwiek wygód. Wszystko to rekompensowała jednak sauna, z której można było wskoczyć prosto do zimnego jeziora.

Żeglowanie po jeziorach było świetne i pozwoliło nam zobaczyć niesamowitą przyrodę, która jest przecież wizytówką Mazur. Jednak jachty traktowaliśmy przede wszystkim jako najprostszy, najbardziej tradycyjny sposób przemieszczania się po tym regionie. Główny cel obozu leżał bowiem gdzie indziej, ponieważ zależało nam na tym, aby na własne oczy poznać polsko-niemiecką historię tych ziem.

Swoją trasę rozpoczęliśmy od zamku w Rynie. Postawili go Krzyżacy w XIV wieku jako strażnicę na Litwinów, ale przez stulecia budynek ciągle zmieniał właścicieli. Służył jako siedziba pruskich starostów, więzienie dla kobiet, a w czasie wojny jako niemiecki obóz pracy. Jeszcze dwadzieścia lat temu działał tu Urząd Miasta. Obiekt jest więc odnowiony, a mimo to doskonale czuć w nim dawny klimat. Dziś mieści się tam hotel i restauracja, w której zresztą jedliśmy kolację. Niezwykłe uczucie: siedzisz i masz świadomość, że jesz w tej samej przestrzeni, w której wieki temu zasiadali rycerze. Po posiłku mieliśmy zorganizowane nocne zwiedzanie. Mimo że nie wszystkie pomieszczenia są udostępnione, chodzenie po długich korytarzach po zmroku robi swoje. Zobaczyliśmy dawne uzbrojenie i narzędzia tortur, dzięki czemu łatwiej było nam wyobrazić sobie codzienne życie zakonników.

Kolejnym ważnym punktem naszej historycznej trasy były bunkry w Mamerkach. Kiedy tam podpływaliśmy, zupełnie nie mieliśmy pojęcia, gdzie właściwie szukać tych obiektów. Przybiliśmy do kameralnej przystani, która sprawiała wrażenie położonej na samym końcu świata. Bunkrów nie widać z wody, więc żeby do nich dotrzeć, musieliśmy przejść około dziesięciu minut w głąb lasu. Nasza przewodnik od razu nas ostrzegła przed komarami. Miała absolutną rację. Tutejsze owady towarzyszyły nam wiernie już do końca zwiedzania.

Mamerki robią ogromne wrażenie, a ich znaczenie historyczne jest trudne do przecenienia. W latach 1940–1944 mieściła się tu Kwatera Główna Niemieckich Wojsk Lądowych. To właśnie z tego miejsca dowodzono operacją „Barbarossa”, czyli atakiem na ZSRR. Zaledwie kilkanaście kilometrów stąd znajdował się Wilczy Szaniec, czyli główna kwatera samego Hitlera. W przeciwieństwie jednak do Wilczego Szańca, wycofujący się Niemcy nie zdążyli wysadzić Mamerek. Do dziś przetrwało tu ponad trzydzieści gigantycznych schronów o betonowych ścianach grubych na siedem metrów. Dużym plusem tego miejsca jest to, że nie zwiedza się tylko pustych, betonowych murów. Wewnątrz udostępnionych obiektów przygotowano ekspozycje i przejrzyste mapy. W bardzo przystępny sposób tłumaczą one historię Mazur podczas II wojny światowej.

Z Mamerkami wiąże się też jedna z największych tajemnic XX wieku, czyli poszukiwania legendarnej Bursztynowej Komnaty. Ponieważ Mamerki przetrwały wojnę w całości, przez lata szukano tu śladów Bursztynowej Komnaty. Wywożony z Petersburga skarb zaginął bez śladu, więc podejrzewano, że Niemcy ukryli go w tutejszych tunelach. Dzisiaj w jednym z schronów można obejrzeć dokładną replikę tej komnaty.

W Mamerkach stoi też 38-metrowa wieża widokowa, z której dobrze widać całą panoramę jeziora Mamry.

Następnym punktem był pałac w Sztynorcie. Od XV wieku należał do rodu von Lehndorff – jednej z najważniejszych rodzin w Prusach Wschodnich. Nas zainteresowała historia ostatniego właściciela, Heinricha von Lehndorffa. Choć sam wywodził się z pruskiej elity, dołączył do spisku na życie Hitlera. Tajne spotkania spiskowców odbywały się w pałacu w tym samym czasie, gdy w jednym ze skrzydeł mieszkał szef dyplomacji Rzeszy, Joachim von Ribbentrop. Po nieudanym zamachu w lipcu 1944 roku Lehndorffa powieszono, a jego rodzinę wywieziono do obozów. To dobrze pokazuje, że nawet wśród tutejszych arystokratów trafiali się ludzie, którzy sprzeciwiali się reżimowi.

Pałac jest w trakcie remontu i na co dzień nie wpuszcza się tu turystów. Dla nas zrobiono wyjątek. Po wnętrzach oprowadzał nas Mathias Hohl, czyli szef firmy prowadzącej tam prace konserwatorskie od 2009 roku. Na pierwszy rzut oka w środku jest surowo i ktoś mógłby zapytać, na co poszło kilkanaście lat remontu. Mathias wyjaśnił nam jednak, że budynek dosłownie się walił. Polsko-Niemiecka Fundacja Ochrony Zabytków Kultury wykonała tu ogromną pracę, żeby ten obiekt w ogóle przetrwał. Na deser Mathias pokazał nam jeszcze dwa ukryte przejścia w ścianach. Zna ich w całym budynku aż dziewięć, więc Sztynort wciąż kryje przed nami sporo tajemnic.

Do większości historycznych miejsc na naszej trasie najłatwiej dociera się właśnie od strony wody. Z tego powodu dla niemal wszystkich uczestników, poza kilkoma osobami z Giżycka czy Olsztyna, był to pierwszy raz na Mazurach. Nawet Polacy z naszej grupy przyznali, że chociaż znali ten region ze słyszenia, nie mieli pojęcia o tak skomplikowanej historii ukrytej w tutejszych lasach. Dla Niemców te krajobrazy i dzieje były w miarę bliskie, ale dla osób z Turcji, Włoch czy Tajwanu widok bezkresnych jezior był czymś zupełnie nowym. Szczerze mówili, że nie spodziewali się w Polsce tak pięknej natury i tak gościnnych ludzi. Trudno też było im uwierzyć, że w tej mazurskiej głuszy kryje się tak fascynująca przeszłość.

Gdy na koniec dopłynęliśmy do Giżycka, powitali nas członkowie klubu Rotary wraz z prezydentem Janem Ussem. Statek wycieczkowy „Olimpia” zabrał nas w rejs wokół miasta połączony z kolacją. Był to czas na podsumowanie naszych sukcesów: rozdano certyfikaty oraz nagrody dla zwycięzców wyścigów na SUP-ach i regat żeglarskich. Gdy o zachodzie słońca zeszliśmy na ląd, odbyło się ostatnie ognisko, wspólne śpiewanie i rozmowy do późnej nocy.

Siedząc przy ogniu, zaczęliśmy dzielić się szczerymi wrażeniami z całego tygodnia. Wielu uczestników przyznało, że w dzisiejszym świecie staliśmy się mocno indywidualistyczni. Żyjemy w miastach, relacje przenieśliśmy do sieci i rzadko spędzamy czas tak blisko natury. Rozmawialiśmy o tym, że nie jesteśmy już przyzwyczajeni do przebywania w grupie obcych osób, a tym bardziej do tego, by od pierwszej chwili musieć im zaufać. Na jachcie po prostu nie było innego wyjścia. Brak zasięgu, który na początku wydawał się wadą, szybko okazał się cyfrowym detoksem. Zamiast patrzeć w ekrany, musieliśmy na sobie polegać i współpracować. Świetnym dopełnieniem całego wyjazdu były też wycieczki historyczne, ponieważ dawały nam dobrą odskocznię od codziennej pracy na pokładzie. Szybko poczuliśmy, że o trudnej, polsko-niemieckiej historii zupełnie inaczej rozmawia się na żywo, stojąc na dziedzińcu dawnego zamku albo we wnętrzu schronu. W szkołach to zazwyczaj suche daty z podręcznika, do których trudno mieć jakikolwiek stosunek. Ale tutaj wchodziliśmy w miejsca, gdzie ta historia naprawdę się rozgrywała, i mogliśmy o niej spokojnie porozmawiać bez sztywności i bez akademickiego nadęcia.

Nawet po powrocie do domu rejs nie dał o sobie łatwo zapomnieć, ponieważ dopadła mnie tak zwana choroba lądowa. Przez pierwsze dni na stałym lądzie moje ciało wciąż żyło mazurską falą: kiedy stawałem pod prysznicem albo kładłem się wieczorem do łóżka, czułem, jak całe pomieszczenie lekko się kołysze, a podłoga ucieka spod nóg. 

Wyjazd nie doszedłby do skutku bez zaplecza finansowego i organizacyjnego, które zapewniły Rotariańskie Komitety Międzykrajowe Polska – Niemcy oraz Niemcy – Polska, a także Fundacja Współpracy Polsko-Niemieckiej. Wsparcie tych instytucji pozwoliło stworzyć dopracowany program edukacyjny i nadać całemu wydarzeniu rangę międzynarodowego projektu historyczno-społecznego.

Redagowała: Agnieszka Wójcińska