Julia Minkowska
Przez stulecia Polska była mozaiką różnych grup etnicznych, religii i języków. Ta różnorodność w obliczu zmieniających się warunków społeczno-ekonomicznych i kulturowych wywarła wpływ na narodowe wyobrażenia, symbole i mity. Z tego względu wystawa, która stanowi wizytówkę zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie, została zatytułowana Wynalezienie mitów. Osiem dzieł malarstwa polskiego od XIX do XXI wieku tworzy metaforyczną opowieść o Polsce, jej przemianach i wyzwaniach przed jakimi musiała stanąć.
17 czerwca 2026 odbyła się w Alte Nationalgalerie w Berlinie konferencja prasowa przed otwarciem wystawy Wynalezienie mitów i oprowadzanie kuratorskie. Wzięły w nich udział dr Anette Hüsch, dyrektorka Starej Galerii Narodowej w Berlinie oraz dr hab. Agnieszka Lajus, dyrektorka Muzeum Narodowego w Warszawie. Jak podkreśliła prof. Agnieszka Lajus, na wystawę warszawskie muzeum wybrało obrazy, które są mocno zakorzenione w powszechnej świadomości Polaków. Jednym z nich jest Hamlet polski – portret Aleksandra Wielopolskiego autorstwa Jacka Malczewskiego, dzieło w nurcie symbolizmu z 1903 roku, od którego profesor rozpoczęła oprowadzanie. Aleksander Wielopolski w roli Hamleta został przedstawiony jako rycerz sztuki, przepasany ładownicą na naboje, w której znajdują się tubki z farbą.Musi dokonać wyboru między dwiema różnymi wizjami Polski. Starą – uciemiężoną i w kajdanach oraz młodą – buntowniczą, krwawą i rewolucyjną, z wieńcem z maków, symbolizującym nowe siły i chęć zmiany.
W kolorze czerwonych maków jest również strój Tadeusza, syna Jana Matejki, namalowanego wraz z dwójką rodzeństwa na Portrecie trojga dzieci artysty z 1870 roku. Patriotyczne przesłanie dzieła wynika nie tylko z wyboru odcienia farb, lecz również odwołania do szlacheckiej tradycji w postaci staropolskiego, reprezentacyjnego stroju, który nosi Tadeusz.
Do symboliki natury odwołuje się natomiast Wojciech Weiss na obrazie Wiosna z 1898 roku. Chętnie wykorzystywany przez malarzy Młodej Polski motyw wiosny często miał charakter narodowowyzwoleńczy, ale w tym dziele odnosi się do cyklu natury i dekadentyzmu – pragnień, popędów, erotyzmu oraz obsesji. Weiss chciał wyzwolić się z patriotycznych uniesień, próbując ukazać bardziej uniwersalne pytania dotyczące sztuki, podążając za nietzscheańskimi ideami witalizmu i filozofii życia.
Oprócz obrazów w jasnej tonacji, symbolizujących narodzenie i nowy początek, do prezentacji w starej galerii narodowej w Berlinie wybrane zostały również obrazy w intensywnych, ciemnych kolorach. Budują one atmosferę zagrożenia i wywołują napięcie. Pierwszym z nich jest Przy świecy Konrada Krzyżanowskiego z 1914 roku. Artysta przedstawił dom jako przestrzeń kultywowania tradycji, ale z pewnym zastrzeżeniem. W obliczu I Wojny Światowej to symbolicznie bezpieczne miejsce jest przepełnione niepewnością. Kolejnym dziełem na wystawie o podobnej atmosferze jest Stary dom, namalowany przez Ferdynanda Ruszczyca w 1903 roku, kiedy Polska była wciąż pod zaborami. Płótno również przedstawia symboliczny dom – dwór Ruszczyców w Bohdanowie, ale opleciony winoroślą i podczas silnego zachmurzenia, co wywołuje poczucie zwątpienia i zagadkowości.
Polscy artyści wykorzystywali do ukazania ojczyzny również symbole codzienności. Jednym z nich, namalowanym przez Andrzeja Wróblewskiego w 1956 roku na obrazie Kolejka trwa, była poczekalnia wraz ze zrezygnowanymi ludźmi w kolejce. Ten prosty, codzienny symbol odnosi się do apatycznego, ubezwłasnowolnionego społeczeństwa polskiego po wojnie, którego pustkę egzystencjonalną autor chciał pokazać.
Na wystawie Wynalezienie mitów znajdziemy też dwa dzieła nawiązujące do tematu pracy. Pierwszym z nich, a jednocześnie jedyną obrazem namalowanym przez kobietę na tej wystawie, jest Szczęśliwa rodzina Zofii Stryjeńskiej z 1954 roku. Inspirowany folklorem i jego barwnymi kolorami, przedstawia czas zbiorów w stylu art deco i nawiazuje do motywów wykorzystywanych w ramach powojennej propagandy socjalistycznej. Drugim jest Autoportret z pigmentami Jarosława Modzelewskiego z 2022 roku, gdzie głównym wątkiem jest etos pracy artysty.
Doktor Anette Hüsch, dyrektor Starej Galerii Narodowej w Berlinie, zwróciła uwagę, jak istotna jest międzynarodowa wymiana w zakresie szeroko pojętej sztuki i jak bardzo ubogaca ona instytucje kulturalne partnerów. Inauguracyjna odsłona Galerii Międzynarodowej (InterNationalgalerie) w ramach współpracy z Muzeum Narodowym w Warszawie nie jest przypadkowa – Stara Galeria Narodowa znana jest z patrzenia na zachód w zakresie realizacji projektów i wymian. Tym razem jednak postanowiła zmienić tę narrację i zaprosić do swoich murów Polskę i dzieła polskich artystów. – W Galerii Międzynarodowej chodzi o to, by szukać tego, co łączy, a nie tego co dzieli – mówi Anette Hüsch. Spojrzenie za wschodnią granicę kraju ma pokazać, czym charakteryzują się kolekcje i zasoby magazynowe MNW, co w perspektywie licznej Polonii w Berlinie wspiera wzajemną świadomość kulturową.
Wystawę Wynalezienie mitów można podziwiać do 17 stycznia 2027 roku, a już we wrześniu, w Muzeum Narodowym w Warszawie zostaną udostępnione zwiedzającym pochodzące ze Starej Galerii Narodowej w Berlinie dzieła Adolpha Menzela – urodzonego w niemieckim Breslau malarza i grafika epoki realizmu. Wymiana jest więc dwukierunkowa i ma stanowić punkt wyjścia do rozmów i kolejnych wspólnych inicjatyw.
Redagowała: Agnieszka Wójcińska