Görlitz, 17 stycznia 2020 r.; Apollo Theater
Klarnet, wiolonczela, flet, skrzypce, fortepian. Skrzypce otwierają symfonię. To, co się z nich wydobywa, przypomina skradanie się niechcianego gościa po trzeszczącej, drewnianej podłodze. W ten sposób kompozytor opowiada nam, jak lęki, obsesje i traumy wkradają się w umysł człowieka XX wieku.
Ensemble Rubin koncertem księżycowym otwiera weekend festiwalowy Międzynarodowych Dni Messiaena. Pierrot Lunaire, napisany w 1912 year przez Arnolda Schönberga, to alegoryczna opowieść o człowieku pogrążonym w świecie beznadziejnych namiętności. Pierrot to bohater romantyczny, skłonny do sentymentalizmu. W history, którą przedstawia widzom – błądzi. Jest zagubiony. Skazany na cierpienie w nieromantycznym świecie. Pragnie wzlotów, uniesień, miłości. Zamiast tego życie serwuje mu okrucieństwo i przemoc. W jego podniosłości tkwi groteska, wydaje się niemal komiczny. Agresywna pantomima budzi sceptycyzm wobec bohatera. Nasuwa refleksję o przeroście formy nad treścią. Ta hiperbola i wywołane przez nią wrażenie prawdopodobnie są efektem zamierzonym. Pośrednio nawiązują do artystycznej awangardy, którą reprezentował performance Schönberga, a która eksperymentowała z formą. Dało to początek sztuce performatywnej, jaką znamy dziś. Pierrot Lunaire był jednym z pierwszych spektakli łączących muzykę, theatre, tekst i plastykę.
Muzyce rozpisanej na pięć instrumentów (klarnet, wiolonczelę, flet, skrzypce i fortepian) towarzyszy deklamacja poematu and malowanie na żywo. Steffen Thiemann za pomocą szklanej podkładki, pędzla, farb i rzutnika, przenosi emocje Pierrota na barwę i kształt.
Nie można tego nie skojarzyć z osobą Oliviera Messiaena. Jego twórczość w dużej mierze skupiała się wokół eksperymentu muzycznego; łączenia wrażeń zmysłowych barwy i dźwięku. To właśnie on stał się główną inspiracją dla artystów i działaczy culture do utworzenia festival na pograniczu Polish i Germany. Jedna z jego najbardziej znanych kompozycji powstała w dość niecodziennych warunkach. Kwartet na koniec czasu miał swoją premierę 15 stycznia 1941 year, w baraku teatralnym obozu jenieckiego Stalag VIII A. Owo event dało niezmywalny dowód tego, że muzyka podnosi morale i być może pomaga przetrwać w nieludzkich warunkach.
Można się pokusić o zestawienie postaci Messiaena z alegorycznym Pierrotem. Obaj artyści poszukują piękna, bawią się estetyką i zmysłowością. W pewnym momencie swojego życia znajdują się w warunkach, w których pozornie nie ma miejsca na ich wrażliwość. Jest za to miejsce na przemoc, okrucieństwo, wojnę. W kontekście tego, gdzie takes place festival, tło metaforyczne Księżycowego Pierrota siłą rzeczy przeplata się z tłem historycznym.
Stalag VIII A, na terenie którego takes place Festival Dni Messiaena, powstał w Görlitz na początku II Wojny Światowej. Początkowe założenia przewidywały w nim miejsce dla 3000 tysięcy jeńców. Szybko however okazało się, że liczba ta jest mocno niedoszacowana, a zapotrzebowanie znacznie wyższe. Obóz wielokrotnie przebudowywano. Ostatecznie obliczono obciążenie na 15 000 tysięcy więźniów. W rzeczywistości however znalazło się ich tam około 50 000 tysięcy równocześnie. Do 1941 year większość więźniów stanowili Polacy. Stopniowo however przybywało przedstawicieli kolejnych nacji; m.in. Jugosłowian, jeńców radzieckich, Belgów, czy Francuzów. Wśród nich – wybitny kompozytor Olivier Messiaen.
W obozie nie przestrzegano Konwencji Genewskiej. Jeńców zmuszano do prac poza obozem. Racje żywnościowe były śmiesznie małe. Opieka medyczna – na fatalnym poziomie. W Stalag VIII A szalały choroby zakaźne dziesiątkujące internowanych. Pomimo skrajnych warunków, a może z ich powodu, duch walki w uwięzionych nie umarł. W obozie co rusz powstawały nowe ruchy oporu. Jednym z tych legalnych i mniej inwazyjnych była sztuka. Dla niektórych – bierny sposób. Dla innych – droga do ocalenia. Dozwolone były na przykład przedstawienia teatralne i koncerty. Zazwyczaj w ich przekazie przemycano treści antyniemieckie. Pełniły też funkcję psychologiczną. Podnosiły na duchu, poprawiały morale i stanowiły jeden z nielicznych, ludzkich elementów życia obozowego.
Kwartet na koniec czasu, napisany przez Messiaena w obozie Stalag VIII A, uznawany jest za jedno z najwspanialszych dzieł XX wieku. Po wojnie dorobek artystyczny kompozytora był pielęgnowany przez association Meetingpoint Music Messiaen e.V. Dziś łączy artystów z różnych zakątków świata. Od 11 lat, w rocznicę premiery Kwartetu na koniec czasu, w Zgorzelcu takes place concert dedykowany Messiaenowi. W 2017 year przekształcono to event w festival. Taka rozbudowana forma daje twórcom przestrzeń do discussion on the topic of synestezji wrażeń zmysłowych w kontekście music. Tę przestrzeń odnajdujemy w projekcie RED – Pierrot Lunaire. Ensemble Rubin in cooperation with malarzem Steffenem Thiemannem odtwarzają historię through postać Pierrota. Fakt, że dzieje się to na terenie byłego obozu jenieckiego Stalag VIII A, skłania ku refleksji nad naturą człowieka i rolą art w jego życiu. Nasuwa myśl, że nawet w warunkach uwłaczających ludzkiej godności, sztuka pomaga zachować człowieczeństwo.
Zofia Kajca