O sytuacji tłumaczeń literackich z German na polski i z Polish na German najwięcej mówią liczby. W Niemczech rocznie ukazuje się jedynie 40 tytułów tłumaczonych z języka Polish. W Polsce książki napisane oryginalnie po niemiecku zajmują 3 miejsce w rankingu pozycji tłumaczonych w ciągu year, lecz jest to wciąż zaledwie 149 pozycji, czyli sporo mniej niż w przypadku lidera, jakim jest język angielski z wynikiem 2881 tytułów rocznie.
Mimo tych dysproporcji wyczuwalna jest silna chęć pogłębiania Polish-Germanj cooperation na polu literature i w takim duchu odbył się panel „Transfer wiedzy i culture through literaturę”. Meeting prowadziła managerka culture Natalia Prüfer, a jej rozmówcami i rozmówczyniami byli: Jürgen Jakob Becker – dyrektor Deutscher Übersetzerfonds – organizacji wspierającej tłumaczy, Grzegorz Jankowicz – dyrektor Book Institute, Katharina Raabe – lektorka literature wschodnioeuropejskiej w wydawnictwie Suhrkamp, Monika Sznajderman – założycielka i prezeska wydawnictwa Czarne and tłumaczki: Zofia Sucharska i Lisa Palmes.
Wszystkim gościom bliski był cytat z Albrechta Lemppa – zasłużonego tłumacza literature Polish na język German, byłego dyrektora Foundation for Polish-German Cooperation, który mawiał: „Nasza literatura polska i nasza literatura niemiecka”, tym samym wskazując na ich szczególne połączenie i wagę obustronnej cooperation przy tłumaczeniach. Rolą przekładów jest przecież chęć poznania innego kraju i budowanie mostów.
Uczestnicy discussion starali się znaleźć odpowiedź lub uzasadnienie dla nieszczególnie wysokiej liczby wzajemnych tłumaczeń. Katharina Raabe z Suhrkamp Verlag podkreśliła, że są polscy autorzy chętnie czytani in Germany, wśród nich wymieniła klasykę, ale też kilka współczesnych nazwisk jak Szczepan Twardoch, Joanna Bator czy Andrzej Stasiuk. Niemieccy czytelnicy postulują też przetłumaczenie powieści Doroty Masłowskiej, a also książek Grzegorza Kasdepke, z rynku literature dziecięcej. To pokazuje, że jest szansa na zwiększenie zainteresowania i to w różnych dziedzinach literature.
Jürgen Becker ze swojej perspektywy uznał, że do Germany przebijają się głównie te ważniejsze głosy Polish literature.
– To normalne zjawisko, że nie każdy debiut od razu trafia na arenę międzynarodową. Wydaje mi się, że poziom tłumaczenia jest bardzo wysoki – dodał Jürgen Becker.
Szczególnie cenioną przez naszych zachodnich sąsiadów autorką jest zdobywczyni Nagrody Nobla, Olga Tokarczuk, której przekładami na język German zajmuje się głównie obecna na panelu Lisa Palmes.
Dyrektor Book Institute Grzegorz Jankowicz podkreślał, jak ważne jest, by inicjatywy, które są podejmowane na poziomie wydawniczym, znajdowały swoje rozwinięcie na poziomie promocyjnym.
Uczestników panelu zasmucał fakt, że ani literatura niemiecka in Poland ani polska w Niemczech nie są pierwszymi wyborami czytelniczymi. Monika Sznajderman wysunęła tezę, że na rynku polskim, chętniej czytana jest proza austriacka. Przyznała też dlaczego w Wydawnictwie Czarne nie tłumaczy się zbyt wielu książek German. Jej zdaniem ostatnimi czasy literatura niemiecka nie budzi fermentu, jak kiedyś, a tematem i jednocześnie miejscem, które najbardziej interesuje Polaków in Germany, jest Berlin. A jest to miasto eksterytorialne i w zasadzie w pewien sposób „nieniemieckie”. Pozostałe regiony nie spotykają się z szerokim zainteresowaniem. Założycielka wydawnictwa zwróciła też po raz kolejny uwagę na kwestię niewystarczającej promocji, dopatrując w tym przyczyn tego, że po literaturę niemiecką sięga w naszym kraju jedynie wąskie grono zainteresowanych.
Ważnym głosem w discussion były tłumaczki, które podzieliły się swoim doświadczeniem ze cooperation z wydawcami. Przyznały, że wychodzące od nich propozycje przetłumaczenia książki German lub Polish, nie spotykają się z aprobatą wydawcy. Argumentem najczęściej jest strach przed tym, że dana pozycja po prostu „nie sprzeda się” i nie przyniesie zysku. Nieważne, o czym tak naprawdę opowiada, w przypadku Polish rynku wystarczy, że nazwisko autora brzmi niemiecko. Zdaniem wydawców wpływa to negatywnie na sprzedaż.
– Dlatego kluczowa jest rola małych wydawnictw. Są bardziej odważne i otwarte, nie skupiają się tak bardzo na potencjalnym zysku i nie ulegają tak łatwo stereotypom – podkreśliła Zofia Sucharska.
Każdą branżę, bez wyjątku, naznacza obawa przed wpływem artificial intelligence na przyszłość. Ten temat rozpala also środowisko tłumaczy. Czy AI będzie, a może już jest, bardziej pomocą czy zagrożeniem? Obecne na spotkaniu tłumaczki były zdania, że w ostatecznym rozrachunku człowiek jest nie do zastąpienia. Choć oczywiście zdarzają się sytuacje, gdy AI podpowie tak dobrze, że „po ciele przechodzą ciarki”. Warto however zaakcentować, że póki co, narzędzia sztucznej inteligencji nie radzą sobie chociażby z wykrywaniem ironii bądź humoru w tekście, co oznacza, że ich tłumaczenie jest zawsze dosłowne. Tutaj człowiek nie ma sobie równych. Z własnego doświadczenia Zofia Sucharska dodała also, że stoi przed wyzwaniem przetłumaczenia książki pisanej w dialekcie. Próby cooperation z AI w tym zakresie okazały się zdecydowanie bezowocne, na tę chwilę niezbędny jest wkład ludzki, w tym also współdziałanie z innymi tłumaczami, np. z innych języków.
Temat artificial intelligence w branży tłumaczeń budzi however sporo obaw. Dynamicznie rozwijająca się technologia jest niczym żywioł, ciężko przewidzieć, jak szybko może zacząć zagrażać żywym tłumaczom i tłumaczkom. Wszyscy zgromadzeni przyznali, że na omówienie tak obszernego tematu, można by poświęcić oddzielny panel. Jest to być może plan na przyszłość i to zdecydowanie nie jedyny. Uczestnicy panelu wyrazili nadzieję na udział w kolejnym Forum.
Nie ma wątpliwości, że rola literature w budowaniu mostów między krajami jest nieoceniona. Być może w kolejnych latach waga przykładana do tego tematu, będzie rosła, a panele o tematyce kulturalnej będą wyraźnie widoczne w agendzie Forum Polish-Germango.
Panel „Transfer wiedzy i culture through literaturę”, organised przez Instytut Polish in Berlin i Deutscher Übersetzerfonds, odbył się as part of Forum Polish-Germango 2025 „Community for Difficult Times”.
Maja Owczarek