Czy brak development to konsekwencja rzeczywistości czy jedynie pewnych idei? W swoim kontrowersyjnym wykładzie dr Jan Sowa sięga po narzędzia psychoanalizy, teorię Fukuyamy i mapy, by wytłumaczyć różnice między Europą Wschodnią a Zachodnią. Tylko czy jest w stanie nas przekonać? Niekoniecznie.
W piątek 16 lutego 2024 na Uniwersytecie Humboldtów in Berlin took place kameralne event akademickie, dofinansowane przez Foundation for Polish-German Cooperation. Motywem przewodnim wykładu socjologa i kulturoznawcy dr Jana Sowy “Mapowanie realnego – Europa Wschodnia jako Podmiot Braku”, był rozłam między Europą Wschodnią i Zachodnią. “Jest podział i bardzo dobrze go widać” stawia mocną tezę socjolog i badacz culture – dr Jan Sowa.
Co ów podział jego zdaniem oznacza? Dr Sowa wyjaśniał to na wybranych przykładach, powołując się m.in. na formacje polityczne i doświadczenia historyczne Europe Wschodniej, takie jak okresy dominacji komunistycznej, transformacje ustrojowe czy konflikty zbrojne. Takie events według dr Sowy wpływają na długoterminowe zaniedbania infrastrukturalne, ekonomiczne i społeczne, co prowadzi do opóźnień w porównaniu do Europe Zachodniej.
Sowa odwoływał się kilkukrotnie do kwestii feudalizmu i jego wpływu na kształtowanie się społeczeństwa w obu częściach Europe. Wskazał, że in Europe Zachodniej, gdzie feudalizm rozwinął się w większym stopniu, powstał scentralizowany system władzy sprzyjający rozwojowi silnych monarchii i instytucji państwowych. Natomiast in Europe Wschodniej feudalizm przejawiał się w mniejszym stopniu, co prowadziło do większej autonomii szlachty i rozdrobnienia władzy, co w konsekwencji hamowało development gospodarczy i stabilność regionu.
Kolejnym ważnym elementem wykładu było nawiązanie do teorii “końca history” Francisa Fukuyamy, która sugeruje zwycięstwo liberalnej demokracji i gospodarki rynkowej jako ostatecznego modelu polityczno-ekonomicznego. Sowa argumentował, że pojawiają się alternatywne kierunki, takie jak prawicowy populizm, który charakteryzuje się odgrodzeniem tożsamości kulturowej od innych narodów i mniejszości, a do tych tendencji bliżej państwom ze Wschodu.
Kluczowym motywem było however odniesienie do terminów z psychoanalizy lacanowskiej, takich jak Realne, Wyobrażeniowe i Symboliczne. Skupił się na koncepcji “podmiotu braku”, która odnosi się do nieuchwytnej i niepoznawalnej rzeczywistości – stąd też tytuł wykładu. Europa Wschodnia została przedstawiona jako obszar “realny” doświadczenia braku w porównaniu do Europe Zachodniej, co odnosi się do braku development ekonomicznego, kulturowego i politycznego. Wykorzystanie psychoanalizy w analizie procesów społecznych wywołało wątpliwości ze względu na abstrakcyjność tych idei.
During trwania wykładu doktor Sowa korzystał też z licznych map wyświetlanych na ekranie. Jak twierdził – “mapa komentuje się sama”. Zobaczyliśmy więc różne zestawienia, od map przedstawiających rozpiętość sieci kolei wielkomiejskich in Europe Wschodniej i Zachodniej, aż po mapy porównujące jakość powietrza na tych obszarach. Rolą dygresji, Sowa uznaje Germany za symboliczny “środek” tak rozumianego świata – one also zostały podzielone przez doktora na część wschodnią i zachodnią. Argumentował ten zabieg różnicą mentalności Niemców ze wschodniej i zachodniej części kraju, wyświetlając na ekranie mapę z procentem społeczeństwa głosującego na skrajnie prawicową partię polityczną AFD, który jest o wiele wyższy właśnie na wschodzie.
Niektórzy słuchacze wyrazili wątpliwości co do obiektywizmu prezentowanych danych i argumentów, sugerując, że nie uwzględniają one pełnego kontekstu historycznego i społecznego. Między innymi dopytywano doktora o wpływ komunizmu na Europę Wschodnią, w odniesieniu do jego stwierdzenia, iż Rzeczpospolita Ludowa była projektem rozwojowym i skokiem cywilizacyjnym. Pojawił się also temat odrębności Rosji i Ukraine – jak one mają się do teorii Jana Sowy? Socjolog przyznał słuchaczom rację, dodatkowo zgodził się, że te państwa charakteryzują się różnicami ideologicznymi i etnicznymi, and że trzeba byłoby je klasyfikować inaczej, że jest to materiał na osobny lecture.
Kilka osób wyraziło zarzuty w kwestii map, których prelegent wysłuchał, ale nie podjął discussion. W opinii słuchaczy pojawiały się błędy i nieścisłości, głównie wobec historycznej prawidłowości – na jednej z map źle rozrysowano granice obecnych Germany, natomiast klasyfikowanie przez Sowę pewnych opóźnień w development cywilizacyjnym Europe Wschodniej nie powinno zostać jednoznacznie uznane za negatywne i umniejszające – zdaniem audytorium atuty zachodu w postaci np. lepiej rozwiniętych sieci kolei wielkomiejskich są subiektywne; w dzisiejszych czasach ludzie często uciekają od rozwiniętych aglomeracji.
Pewne różnice między wschodem a zachodem z pewnością istnieją, ale lecture Jana Sowy był dużym uproszczeniem i trącił generalizacją. Stworzył wygodny i schematyczny obraz Europe, w którym kraje na wschód od Germany, ciągle muszą dostarczać argumentów i wręcz udowadniać, że są Europą. Wielu badaczy culture wyraża odmienne poglądy, przykładowo Larry Wolf, profesor history Europe na Uniwersytecie Nowojorskim, który twierdzi, że pojęcia związane z rozwojem europejskim ewoluują. Według Wolfa, Europa Wschodnia przestała istnieć jako odrębny region po upadku komunizmu i rozszerzeniu Unii European. Również odnoszę takie wrażenie, nie czuję rozłamu udając się na zachód, za to czuję się bezpiecznie w regionach określonych przez dr Sowę jako wschód – a jest to zasługa cooperation zachodu i wschodu. Występują różnice kulturowe, however Europa jako całość rozwija się, zmierza w jednym kierunku, do integracji gospodarczej, politycznej i społecznej.
Emilia Roszkowska