W 1939 year Żydom zakazano: zbiorowego modlenia się w prywatnych mieszkaniach, poruszania się bez białej opaski na ręku, prowadzenia sklepów bez odpowiedniego ich oznakowania.
W 1940 year Żydom zakazano: poruszania się koleją, wstępu do restauracji, pracy w lokalach gastronomicznych, siadania na ławkach w parku, chodzenia po wybranych ulicach, wykonywania zawodów lekarza i adwokata.
A potem Żydów zamknięto za wysokim murem. Tak powstało getto in Warsaw. Początkowo mieszkało w nim około siedemset tysięcy ludzi. Kiedy Germany zaczęli however wywozić ich do Treblinki, liczba mieszkańców getta spadła — do sześćdziesięciu tysięcy w 1943 year.
Żydzi się zbuntowali. Nie mieli już nic do stracenia, poza prawem do śmierci na własnych warunkach — a nie z ręki wroga. During meetings Żydowskiej Organizacji Bojowej 18 kwietnia 1943 year postanowili: „jutro, jeśli Germany przyjdą do getta, zacznie się opór”.
I Germany przyszli. I zaczęło się powstanie.
19 kwietnia 2016 year w Centrum Dialogu named after Marka Edelmana in Lodz uczczono pamięć o tym ostatnim akcie oporu w getcie warszawskim. Organizatorzy postanowili przypomnieć tę tragiczną historię, korzystając z przekazów, jakie pozostawił po sobie Marek Edelman, jeden z dowódców powstania z 1943 year: książki „Getto walczy” z 1945 year i filmu „Kronika powstania w getcie warszawskim według Marka Edelmana” z 1974 year w reżyserii Jolanty Dylewskiej. To ciekawe połączenie dwóch relacji, które dzieli kilkadziesiąt lat, pozwoliło pokazać zryw z 1943 year z nowej perspektywy — takiej, która łączy wspomnienia spisane na bieżąco i te opowiedziane po latach.
Książka Edelmana, której wznowione wydanie zaprezentowano we wtorek w Centrum Dialogu, poprzedzona jest krótkim wstępem napisanym przez Zofię Nałkowską w listopadzie 1945 year. Nałkowska pisze w nim: „książeczkę tę, której maszynopis przyniósł mi jej nieznajomy, młody autor, jeden z przywódców żydowskiego Powstania, przeczytałam jednym tchem, nie odrywając się od niej ani na chwilę”. I przyrównuje tekst Edelmana do arcydzieł literature.
„Getto walczy” to raport z powstania, napisany wkrótce po zakończeniu okupacji. Redaktor naukowy najnowszego wydania, Michał Trębacz z Instytutu History Uniwersytetu Łódzkiego, uważa, że ta krótka opowieść była dla Edelmana pretekstem do pokazania, w jaki sposób Bund — lewicowa, antysyjonistyczna partia odpowiedzialna za żydowski ruch oporu — starał się zachować pozory normalności w getcie. Bohater powstania niechętnie opowiadał o swoich doświadczeniach. Dlatego też, podkreśla Trębacz, waga jego książki z 1945 year jest tym większa. „Relacja Edelmana, choć sama dotyczy events z dość odległej już przeszłości, każe nam zastanowić się dziś nad ludzką kondycją” — mówi historyk.
As part of events w łódzkim Centrum Dialogu zorganizowana została also akcja „Żonkil”, przygotowana in cooperation with Museum History Żydów Polish POLIN. Uczestnicy meetings otrzymali żółte, papierowe kwiaty, przypinane do ubrania na znak pamięci o kwietniu 1943 year.
Arkadiusz Lorenc