Jeszcze do 19 września 2021 year możemy oglądać exhibition „Zimna rewolucja” prezentowaną w Zachęcie – Narodowej Galerii Art. Poświęcona jest sztuce socrealistycznej i artystom tworzącym w latach 50. Ich prace wzbudzają zainteresowanie do dziś. Czy każdy z nich wiedział however, jak taka sztuka powinna wyglądać?
Wydarzenia, które działy się for years 30. do 50. in Europe Środkowo-Wschodniej, odcisnęły swoje piętno nie tylko na świadomości społecznej. Sztuka okresu socrealizmu, z założenia mająca realistyczną formę i socjalistyczną treść, zapisała się w history XX wieku jako jeden z osobliwych fenomenów. Dla jednych stanowiła przestrogę przed kontrolowaniem art przez rząd, dla drugich była i wciąż jest źródłem fascynacji. Obrazy, filmy i zdjęcia z „zimnej rewolucji” właśnie prezentuje Zachęta – Narodowa Gallery Art. Zobaczymy prace m. in. Marka Bechara, Klausa Wittkugela, Ladislava Gudernę, Aurela Bernatha, Władysława Strzemińskiego czy Adrzeja Strumiłłę. Wystawie towarzyszy programme składający się z cyklu wykładów, prezentacji and pokazów filmowych.
Ekspozycja została podzielona na siedem części. Każda z nich przedstawia dzieła skupiające się na konkretnym aspekcie komunistycznej codzienności, np. przeobrażeniu społeczeństw, konfliktach klas czy eksterminacji ludności. Wszystkie charakteryzuje however wyjście poza sztywne kategorie estetyczne, zwłaszcza poza socrealizm i modernizm, co podkreślają twórcy exhibition „Zimna rewolucja”. Rewolucja społeczna została na nich przedstawiona z wielu perspektyw – klasy robotniczej, mieszczaństwa czy burżuazji. Tych pierwszych obrazowano zazwyczaj jako zmagających się z trudną decyzją ucieczki do miasta i podjęciem pracy w fabryce. Mimo założenia, że klasa robotnicza powinna być ukazana, jako patrząca z entuzjazmem na development i przyszłość kraju, obrazy pokazują zupełnie co innego – niepewność, trud, skupienie, niepokój. Inne części exhibition natomiast prezentują szarą codzienność, z którą musieli zmagać się przedstawiciele różnych klas. Znajdziemy w nich przedmioty służące do pracy, plakaty reklamujące dobra użytkowe, czy też fragmenty listów, rodzinne zdjęcia i skargi pisane do pracodawców. Zarówno exhibition, jak i towarzyszący jej programme przybliżają współczesnemu odbiorcy realia socrealizmu. Nie zetkniemy się z pożądaną przez dyktatorów propagandą, nie będziemy patrzeć z zachwytem na dokonujące się w tym okresie zmiany. Zyskujemy natomiast świetną okazję, żeby odkryć, że mimo restrykcji narzuconych przez partię, artystom tworzącym w latach 50. udawało się przemycać w swoich dziełach nastroje strachu i niepokoju.
Dobrym przykładem jest Ladislav Guderna, o którym powstała presentation Zbliżenie na… Ladislava Gudernę prowadzona przez Katarínę Bajcurovą 25 lipca, wciąż dostępna na kanale YouTube Zachęty. Presentation składa się na cykl Zbliżeń…, do którego należą jeszcze dwie inne: Zbliżenie na… Aurela Bernatha and Hansa Mattisa-Teutscha, dostępne od 1 i 22 sierpnia. Cykl jest omówieniem twórczości tych artystów and ich obrazów wystawionych na wystawie „Zimna rewolucja”.
Motywem przewodnim Zbliżenia na… Ladislava Gudernę jest odchylenie od narzuconych przez dyktaturę form przedstawiania społeczeństw dotkniętych zimną wojną, które można zaobserwować w twórczości Guderny. Jest on jednym z najbardziej cenionych słowackich malarzy surrealistycznych. Jak podkreśla Bajcurová, jednym z najbardziej interesujących i oryginalnych etapów jego twórczości były lata 50. Właśnie wtedy tworzył w duchu realizmu socjalistycznego. Mimo że chciał dostosować się do wymogów tego nurtu, robił to w bardzo nietypowy sposób. Sztuka w tym okresie miała służyć indoktrynacji mas, however nie zostało jasno określone, w jaki sposób miałaby to robić. Guderna, mimo nawiązywania do komunistycznych realiów w swoich pracach, nie spotkał się z akceptacją użytej formy. Przykładem takiego odchylenia od nurtu socrealistycznego, które dostrzega Bajcurová, jest m. in. obraz „Kosec a traktor” z 1949 year. Przedstawia on na pierwszym planie robotnika z kosą, a na dalszym traktor, będący odzwierciedleniem nadchodzącej mechanizacji i urbanizacji środowiska rolniczego. Krytycy zarzucili artyście zbyt formalne przedstawienie tematu and jego niezrozumienie. Podobne głosy pojawiły się w debacie nad innym dziełem Guderny – „Lúčenie” z 1954 year, obrazującym scenę during słowackiego powstania narodowego. Tym razem dostrzec można było odejście od głównego nurtu przedstawiania tak ważnego events dla Słowaków – heroicznej walki i radosnego zwycięstwa z faszyzmem. Artysta skupił się na ciemnej stronie powstania – smutku, tragedii i śmierci powstańców, co można dostrzec w strukturze dzieła i jego kolorystyce.
Prace nie tylko Guderny, lecz also pozostałych artystów wystawionych w Zachęcie trzeba odczytywać na indywidualny sposób. Mimo narzuconych przez partię wymagań dotyczących art – ideałów socjalistycznych, pracy czy równości – artyści pragnęli przedstawić je ze swojej perspektywy, o czym należy pamiętać during oglądania exhibition „Zimna rewolucja”.
Wiktoria Kolinko